Здесь можно найти учебные материалы, которые помогут вам в написании курсовых работ, дипломов, контрольных работ и рефератов. Так же вы мажете самостоятельно повысить уникальность своей работы для прохождения проверки на плагиат всего за несколько минут.

ЛИЧНЫЙ КАБИНЕТ 

 

Здравствуйте гость!

 

Логин:

Пароль:

 

Запомнить

 

 

Забыли пароль? Регистрация

Повышение уникальности

Предлагаем нашим посетителям воспользоваться бесплатным программным обеспечением «StudentHelp», которое позволит вам всего за несколько минут, выполнить повышение уникальности любого файла в формате MS Word. После такого повышения уникальности, ваша работа легко пройдете проверку в системах антиплагиат вуз, antiplagiat.ru, etxt.ru или advego.ru. Программа «StudentHelp» работает по уникальной технологии и при повышении уникальности не вставляет в текст скрытых символов, и даже если препод скопирует текст в блокнот – не увидит ни каких отличий от текста в Word файле.

Результат поиска


Наименование:


контрольная работа Адрозненне дзяржанага ладу ВКЛ ад дзяржанага ладу Вялкага княства Маскоскага

Информация:

Тип работы: контрольная работа. Добавлен: 04.06.13. Сдан: 2013. Страниц: 14. Уникальность по antiplagiat.ru: < 30%

Описание (план):


Вариант №7
АСАБЛІВАСЦІ ДЗЯРЖАЎНАГА ЛАДУ ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА. ТРЫ СТАТУТЫ ВКЛ
    Адрозненне дзяржаўнага ладу ВКЛ ад дзяржаўнага ладу Вялікага княства Маскоўскага.
    Рада паноў і Вальны сейм (сойм), іх склад і функцыі. Органы мясцовага кіравання.
    Судзебнік Казіміра 1468 г. і Статуты Вялікага княства Літоўскага 1529, 1566 і 1588 гг.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Оглавление
 
1. Адрозненне дзяржаўнага ладу ВКЛ ад дзяржаўнага ладу Вялікага княства Маскоўскага. 5
1.1 Дзяржаўны лад ВКЛ 5
1.2 Дзяржаўны лад Вялікага княства Маскоўскага 6
Вынікі 7
2. Рада паноў і Вальны сейм (сойм), іх склад і функцыі. 8
2.1 Паны-рада. 8
2.2 Вялікі сойм. 9
2.3 Органы мясцовага кіравання. 10
3. Судзебнік Казіміра 1468 г. і Статуты Вялікага княства Літоўскага 1529, 1566 і 1588 гг. 12
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
АСАБЛІВАСЦІ ДЗЯРЖАЎНАГА ЛАДУ ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА. ТРЫ СТАТУТЫ ВКЛ
 
У XIV – першай палове XVI ст. завяршылася фарміраванне адносін феадальнай уласнасці, катэгорый феадалаў і залежнага насельніцтва, а таксама форм іх землеўладання і землекарыстання. Як выглядала сацыяльная структура феадальнага грамадства? Якую ролю ў палітычным, эканамічным жыцці Вялікага княства Літоўскага выконвалі розныя групы насельніцтва?
На Беларусі ў XIV – XVI стст. зямля, галоўны сродак вытворчасці ў феадальную эпоху, належала дзяржаве, феадалам і царкоўным арганізацыям. Невялікай яе часткай валодалі гарады і гараджане. Уласнікі зямлі склалі пануючы клас феадальных уладальнікаў. Ён быў невялікім колькасна і складаў каля 10 % насельніцтва. Асноўная частка грамадства была прадстаўлена прадукцыйным класам — ся-лянствам, якое карысталася зямлёй і стварала феадальную рэнту. Класы не былі аднародныя па сваім складзе. Яны падзяляліся на групы паводле маёмаснага і прававога становішча.
У дадзенай главе мы спынімся на катэгорыях феадалаў, якія адыгрывалі вырашальную ролю ў палітычным жыцці  Вялікага княства Літоўскага. Пра  розныя пласты сялянскага насельніцтва гаворка пой-дзе далей.
На чале класа зямельных  уласнікаў стаяў вялікі князь літоўскі (гаспадар), які з’яўляўся вярхоўным уладаром усёй зямлі ў дзяржа-ве, а. таксама меў свае ўласныя зямельныя ўладанні (гаспадарскі дамен). Усе феадалы дзяліліся з вялікім князем часткай феадальнай рэнты. 3 гаспадарскага дамена ўвесь прыбытак збіраўся на карыець велікакняжацкай улады і выкарыстоўваўся як на прыватныя мэты князя, так і на дзяржаўныя. Гэтыя землі атрымалі статус дзяржаўных.
Прыступкам ніжэй на іерархічнай  лесвіцы стаялі буйныя феадалы —  князі і зямельныя магнаты, што  валодалі зямлёй на правах вотчыны (спадчыннага  ўтрымання). Далей ішлі баяры, самая шматлікая група пануючага класа. Ад князёў яны адрозніваліся тым, што валодалі зямлёй умоўна (пры ўмове нясення вайсковай службы ў князя ці буйных магнатаў). Гэта быў прыклад часовага ўтрымання. Баярства паводле маёмаснага становішча было таксама неаднародным. Былі буйныя баяры, якія стаялі блізка да князёў, сярэднія, што складалі асноўную частку баярства. Але былі і такія, што мала адрозніваліся ад сялян і самі апрацоўвалі зямлю. Гэта група мела польскую назву “шляхта”. Пасля шляхтай пачалі называць феадалаў, што належалі да ваенна-служылага саслоўя. Руская назва “баярства” паступова выйшла з ужытку.
Пануючы стан класа зямельных  уласнікаў, феадалаў, быў замаца-ваны законам. Характэрна, што ў Вялікім  княстве Літоўскім доўгі час  не было адзінага заканадаўства. Прывілеі, што давалі вялікія князі асобным землям і саслоўям, грунтаваліся на Рускай Праўдзе і мясцовых звычаях. Судзебнік 1468 г. Казіміра (1440 – 1447 — вялікі князь літоўскі, 1447 — 1492 – і кароль польскі) хоць і пашыраўся на ўсю тэрыторыю Вялікага княства Літоўскага, але кадыфікаваў толькі феадальнае права. Першым сістэматызаваным агульнадзяржаўным зборнікам законаў феадальнага права стаў Статут Вялікага княства Літоўскага 1529 г., які потым меў другую (1566) і трэцюю (1588) рэдакцыі.
Роля ў палітычным жыцці  розных груп феадалаў не заставалася нязменнан. Адбывалася пэўная эвалюцыя з развіццём палітычных працэсаў, якая прыводзіла да ўзвышэння новых груп зямельных уласнікаў за кошт страты прэстыжу папярэдніх. А гэта ў сваю чаргу адлюстроўвалася на развіцці палітычных інстытутаў і дзяржаўнага ладу Вялікага княства Літоўскага, вызначала яго спецыфіку ў параўнанні з іншымі феадальнымі манархіямі.
Ужо адзначалася, што ў  сваім тэрытарыяльным афармленні Вялікае  княства Літоўскае на сто з  лішнім гадоў апярэджвала Маскоўскую дзяржаву. Але з самага пачатку гэта аб’яднанне не было такім трыва-лым, як аб’яднанне Паўночна-Усходняй Русі вакол Масквы. Заха-ванню адноснай самастойнасці ўдзелаў спрыяла і сістэма спадчыннасці, прынятая ў ВКЛ. Пасля смерці ўладальніка землі не размяркоўваліся паміж нашчадкамі, як у Расіі, дзе ўдзельная сістэма стала паную-чай. Часам тое ці іншае княства наогул не трапляла ў рукі да нашчадкаў. Вялікія князі літоўскія шырока выкарыстоўвалі сістэму намесніцтва. Нават раздача Гедымінам зямель сваім сы-нам не мела характару выдзелу ім спадчынных надзелаў, хутчэй гэта былі намесніцтвы. Пасля смерці дзяцей Гедыміна іх княствы таксама не дзяліліся паміж нашчадкамі. Часцей на прастоле за-ставаўся адзін з унукаў Гедыміна, астатнія сыходзілі “карміцца” ў іншыя месцы. Таму князі, не валодаючы поўным правам уласнасці на выдзеленыя ім землі, стараліся не ўводзіць сваіх парадкаў, кіраваліся мясцовымі звычаямі.
Характар дзяржаўнага  ладу не заставаўся нязменным. Ён пасту-пова эвалюцыяніраваў пад уплывам  барацьбы цэнтрабежных і цэнтраімклівых тэндэнцый. Цэнтральная ўлада на працягу ўсяго гэтага перыяду  імкнулася рознымі спосабамі ўмацаваць дзяржаўны саюз, шчыльней звязаць усе землі вакол цэнтра. Гэтаму павінна была спрыяць і унія з Полыпчай. Але, на жаль, яна толькі ўзмацніла цэнтра-бежную тэндэнцыю.
 
 
 
 
 
 

    Адрозненне дзяржаўнага ладу ВКЛ ад дзяржаўнага ладу Вялікага княства Маскоўскага.


1.1 Дзяржаўны лад ВКЛ

 
Па форме дзяржаўнага  ўладкавання ВКЛ уяўляла сабой  поліэтнічную феадальную федэрацыю. Гэта тлумачылася перш за ўсё тым, што  былі розныя палітычна-прававыя ўмовы  ўваходжання ў склад дзяржавы асобных рэгіёнаў. Спачатку ўся дзяржава складалася з наступных, аўтаномных па сутнасці, частак: удзельных княстваў, аўтаномных абласцей, уласна Літвы, з  прылеглымі да яе беларускімі часткамі, а таксама Кіеўскай, Валынскай  і Падольскай зямель, якія мелі асаблівы аўтаномны лад да ўваходжання  ў склад Кароны Польскай.
Удзельныя княствы былі раскіданы  ў розных частках дзяржавы. Гэта Гарадзенскае, Новагародскае, Мінскае, якія ўвайшлі ў склад уласна Літвы  ў другой чвэрці ХІV ст., Падляшша, Мсціслаўскае, Турава-Пінскае, Слуцкае, Капыльскае княствы. Пэўны час шмат такіх княстваў было на ўсходзе дзяржавы: Вяземскае, Тарапецкае, Бельскае, Трубчэўскае, Ноўгарад-Северскае, Старадубскае і інш. Удзельны князь прыносіў “пакору” вялікаму князю, плаціў яму даніну і дапамагаў дружынай у час вайны. Ва ўсім астатнім парадкі былі ранейшымі. На правах аўтаномных абласцей знаходзіліся Полацкая, Новагародская, Віцебская і Смаленская землі. Яны кіраваліся на аснове ўстаўных грамат, якія рэгулявалі мясцовае жыццё па прынцыпу, што “мы (г. зн. вялікі князь) даўніны не рушым і навіны не ўводзім”. Да ўласна Літвы адносіліся Трокскае і Віленскае княствы.
К сярэдзіне ХVІ ст.у  ВКЛ быў завершаны працэс фарміравання адносін феадальнай уласнасці, катэгорый  феадалаў і залежнага насельніцтва, а таксама форм іх землеўладання  і землекарыстання. Да гэтага часу ў  ВКЛ сфарміраваліся чатыры саслоўі: феадалаў, духавенства, мяшчанства і  сялянства. Феадалы (свецкія і духоўныя) і феадальна залежныя сяляне складалі асноўныя класы феадальнага грамадства.
Характар дзяржаўнага  ладу пры гэтым не заставаўся нязменным. Ён таксама эвалюцыяніраваў пад  уплывам барацьбы цэнтрабежных і  цэнтраімклівых тэндэнцый. Калі спачатку ўлада вялікага князя ў межах  яго дзяржавы (апрача залежных княстваў і абласцей) нічым не абмяжоўвалася  і ён з’яўляўся адзінай крыніцай права, то ўжо ў ХV ст. з’явілася  яе абмежаванне шляхецкімі прывілеямі, а потым і магнацка-шляхецкімі палітычнымі органамі. І, як ні дзіўна, ВКЛ пачало набываць рысы абмежаванай, канстытуцыйнай манархіі менавіта ў  той час, калі былі дасягнуты найбольшыя поспехі ў справе цэнтралізацыі  дзяржавы пры вялікім князю Вітаўце. Апошні ў сваёй палітыцы па дзяржаўнай кансалідацыі і барацьбе з буйнамі  феадаламі абапіраўся на баярства-шляхту. На працягу ХV – ХVІ стст. ішоў працэс пашырэння яе правоў за кошт астатніх груп пануючага класа. Гэтаму садзейнічалі прывілеі 1413, 1432, 1434 і 1447 гг. Першы з іх забяспечваў не толькі маёмасныя і асабістыя, але і саслоўна-палітычныя правы шляхты. Апошнія ўраўноўвалі шляхту ВКЛ у правах з адпаведных саслоўем у Польшчы, у тым ліку вызвалялі ад падаткаў. Адзнакай шляхецтва стала абавязковая вайсковая служба і ўдзел у кіраўніцтве дзяржавай. Узвышэнню шляхты спрыялі войны, якія сталі амаль бесперапыннымі з канца ХV ст. Да таго ж велікакняжацкая ўлада ў гэты час па-ранейшаму бачыла ў шляхце асноўную сілу ў барацьбе з магнатамі. Выкарыстоўваючы гэта, шляхта дабілася спадчыннага права на зямлю, стала ператвараць яе ў вотчыны. Атрымала яна і прывілеі ў гандлі. Паступова шляхта ўзвысілася палітычна. У канцы ХV – першай палове ХVІ ст. шляхта была ўраўняна ў правах з магнатамі. Усё саслоўе землеўладальнікаў стала называцца шляхтай. Шляхецкае званне стала спадчынным.

1.2 Дзяржаўны лад Вялікага княства Маскоўскага

 
Пасля аб'яднання асноўных зямель Паўночна-ўсходняй Русі вакол  Масквы ў сярэдзіне 50-х гадоў XV ст. пачалося стварэнне дзяржаўнага  апарата на асновах, якія адрозніваліся  ад тых, на якіх будавалася княжанне папярэднікаў Васіля Цёмнага. У першую чаргу была змененая тэрытарыяльна-адміністрацыйная структура дзяржавы. Узамен знішчаных  надзелаў ствараліся новыя, але ўжо  не на радавой (нашчадкі Каліты), а на сямейнай аснове - усе яны належалі дзецям Васіля II.
Але асноўная тэрыторыя Маскоўскага  княства заставалася падуладнай вялікаму князю. Галоўнай жа асаблівасцю  гэтага перыяду стаў пераход надзелаў да сістэмы паветаў. Першапачаткова яны з'яўляюцца ў маскоўскіх землях, а ў сярэдзіне стагоддзя іх колькасць значна павялічваецца  за кошт новоприсоединенных зямель.
Улада ў паветах канцэнтруецца  ў руках намесьнікаў, якімі, як правіла, становяцца баяры вялікага князя. Па меры далучэння да Масквы надзелаў ўлада намеснікаў распаўсюджваецца на ўдзельныя зямлі (Галіч, Угліч, Мажайск  і інш.)
Пэўныя змены зведала  судовая сістэма. Сутнасць іх зводзілася да скарачэння судовых прывілеяў  землеўладальнікаў і перадачы спраў  аб значных злачынствах у вядзенне апарата намеснікаў.
У сярэдзіне стагоддзя  была праведзена новая манетная рэформа  і адноўлены выпуск агульнадзяржаўнай  манеты на вялікакняскім двары. За ўзор былі прынятыя манеты, чаканіліся ў  перыяд феадальнай вайны галіцкімі  князямі, а вага манеты некалькі павялічыўся.
Усе гэтыя меры спрыялі  далейшаму ўмацаванню ўлады вялікага князя Маскоўскага.
 
 
 
Праўленне Івана III
Пасля смерці Васіля II Цёмнага  маскоўскі трон заняў яго старэйшы сын Іван Васільевіч (1462 - 1505), які  стаў суправіцелем бацькі яшчэ пры  яго жыцці. Менавіта на долю Івана III выпала завяршэнне двухвекового працэсу  аб'яднання рускіх зямель і звяржэння  золатаардынскага прыгнёту. Адрозніваючыся вялікім розумам і сілай волі, гэты вялікі маскоўскі гасудар скончыў  збіранне земляў пад уладу Масквы.
Іван III заклаў асновы расійскага самодержавства, не толькі значна пашырыўшы  тэрыторыю сваёй дзяржавы, але  і умацаваўшы яго палітычны лад, дзяржаўны апарат, рэзка узвысіўшы  міжнародны прэстыж Масквы. Адлюстраваннем новага статусу краіны стала ўстанаўленне пышнага прыдворнага этыкету  і новых дзяржаўных сімвалаў.
Іван III з'явіўся фактычным  стваральнікам Маскоўскага дзяржавы.
 
Умацаванне дзяржаўнага  ладу пры Іване III
Аб'яднанне рускіх земляў вакол Масквы ўяўляла сабой якасна новы этап у развіцці рускай дзяржаўнасці. Тэрыторыя Маскоўскага дзяржавы, значна вырасла, патрабавала цэнтралізаванай  сістэмы кіравання. Спрабуючы узвысіць вялікакняскі ўладу над феадальнай шляхтай, урад Івана III паслядоўна фармавала  шматступенную сістэму служылых людзей. Баяры, прысягу на вернасць вялікаму князю, запэўнівалі сваю адданасць  адмысловымі "клятвенным граматамі".
Маскоўскі васпан атрымаў  права накладаць на баяраў апалы, выдаляючы іх з дзяржаўнай службы, канфіскоўваць іх вотчыны ці, наадварот, дараваць ім новыя. Паступова ускладняліся функцыі дзяржаўнага кіравання, што абумовіла аддзяленне палацавага гаспадаркі.
З канца XV ??ст. афармляецца  дзяржаўны орган цэнтралізаванага дзяржавы - Баярская дума. У яе склад  акрамя баяраў маскоўскага князя  ўваходзілі і былыя ўдзельныя  князі. Дума вырашала важнейшыя справы і была законосовещательным органам.
Каб цэнтралізаваць і уніфікаваць  парадак судова-адміністрацыйнай дзейнасці, ў 1497 г. быў складзены новы звод законаў - Судзебнік Івана III, які ўсталяваў  адзіныя нормы падатковай адказнасці і парадак вядзення следства і  суду. Ён быў накіраваны, перш за ўсё, на абарону жыцця і ўласнасці  феадальных землеўладальнікаў, а таксама  дзяржавы ў цэлым.

Вынікі

 
Такім чынам, у ХІV – ХVІ  стст. у ВКЛ склалася дакладная  і акрэсленая сістэма прадстаўнічай  манархіі. Прадстаўнічыя ўстановы сур’ёзна абмяжоўвалі ўладу вялікага князя, спрыялі замацаванню федэратыўных асноў дзяржавы. Тым самым ВКЛ  сваім палітычным ладам значна адрознівалася  ад Маскоўскага княства, дзе к  канцу ХV ст. склалася жорстка цэнтралізаваная дзяржава з манапольнай , абсалютнай уладай вялікага князя.

    Рада паноў і Вальны сейм (сойм), іх склад і функцыі.


2.1 Паны-рада.

 
Першым крокам да абмежавання  ўлады вялікага князя стала фарміраванне княжацкай рады. Як кола набліжаных да кіраўніку дарадцаў яна была з'явай агульнаеўрапейскага характару і ва ўсходніх славян існавала з эпохі Кіеўскай Русі. Інстытут дарадцаў, якія гулялі пэўную палітычную ролю, быў і ў першых літоўскіх князёў. Міндоўг і Гедемин важныя палітычныя пытанні абмяркоўвалі ў крузе бліжэйшай арыстакратыі. Вітаўт змяніў склад дарадцаў і атачыў сябе новымі людзьмі-баярамі, якія дапамагалі здабываць яму ўладу. Сваім грамадскім становішчам яны абавязаны былі асабіста Вітаўту.
Да сярэдзіны ХV ў склад рады не быў канкрэтна вызначаны, як і яе кампетэнцыя. Становішча змянілася, калі баярства Вітаўта ператварылася ў буйную зямельную арыстакратыю і, выкарыстоўваючы свой грамадска-палітычную вагу, стала патрабаваць ад манарха юрыдычнага замацавання свайго дамінуючага становішча. Ужо акты Гарадзельскай уніі (1413) далі вялікакняскай радзе шырокія палітычныя правы і паставілі князя ў залежнасць ад паноў і баяраў. Наступным крокам стала прызнанне важкай дзяржаўнай ролі «княжат і панятамі» прывілеем 1447г., У якім Казімір Ягелончык пацвердзіў права паны-рады абіраць новага манарха пасля яго смерці. Судзебнік 1468г. Казімір зацвердзіў «з князьми і з паны-радою нашою Вялікага князства Літоўскага». У гэтыя ж дзесяцігоддзі па прычыне частых ад'ездаў вялікага князя ў Польшчу рада пачала выконваць функцыі вярхоўнай улады. Яна ажыццяўляла дыпламатычныя адносіны, кіравала ўзброенымі сіламі, рэгулявала канфлікты, раздавала зямлі служылым людзям. У рэшце ХV - сярэдзіне ХVI ст выразна афармляецца склад рады. Увесь час у пасяджэннях рады ўдзельнічалі каталіцкія біскупы: віленскі, Луцк, Жамойцкае, кіеўскі; віленскія, трокскі, Жамойцкае, кіеўскія, полацкія, Наўгородскай, віцебскія, Падляшскага, Луцку ваяводы і кашталяны, а таксама прадстаўнікі дзяржаўнай і палацавай адміністрацыі - кацлер, падканцлер, гетман , маршалкі земскі і чэлядзі, падскарбі. З агульнага складу гэтага органа вылучалася пярэдняя, ??ці старэйшая рада - больш вузкі круг, якая праводзіла закрытыя пасяджэння і абмяркоўвала найбольш важныя дзяржаўныя пытанні. У яе ўваходзілі пяць паноў, сидвших пры агульных пасяджэннях на першай лаве: віленскія біскуп, ваявода і кашталян, трокскі ваявода і кашталян. Неабходнасць прысутнасці іншых асоб вырашаў манарх. У перыяд з 1492 да 1569 г асноўныя дзяржаўныя пасады займалі прадстаўнікі дзесяці самых багатых родаў: Радзівілаў, Гаштольдам, Астрожскіх, Гальшанскіх, Зборожских, Хадкевіч, Глябовічаў, Кішак, Кезгайл, Заберезенских. У руках гэтай магнатэрыі канцэнтравалася эканамічная, а з афармленнем паны-рады і палітычная ўлада.
Поўнае юрыдычнае замацаванне  ролі паны-рады як дзяржаўнага органа зафіксавалі прывілеі Аляксандра Казіміравіча ад 1492 г і Жыгімонта Старога ад 1506г.
У пачатку 16 стагоддзя больш  канкрэтна вызначыліся паўнамоцтвы  рады. Яна ведала дыпламатычнымі адносінамі дзяржавы, абаронай і фінансавымі  пытаннямі, кантралявала раздачу зямель і пасад, выконвала шэраг судовых функцый. Радзе належала права выбару новага манарха.
Палітычны вага паны-рады пачаў  памяншацца з сярэдзіны 16 стагоддзя, калі аформіўся новы орган вышэйшай улады - шляхецкі сойм.

2.2 Вялікі сойм.

 
Інстытут саслоўна-прадстаўнічых органаў быў тыповым для Еўропы высокага і позняга сярэднявечча. У Англіі з 1265 г існаваў парламент, у Іспаніі з канца Х111 ст. - Картэсы, у Францыі з 1302 - генеральныя штаты, у Швецыі з 1435 - Рыксдага, у ХV ст з'яўляецца рэйхстаг у Нямеччыне, сойм у Польшчы.
Агульнадзяржаўны сойм ВКЛ  вядзе сваё паходжанне ад тэрытарыяльных саслоўных з'ездаў. Свае мясцовыя сходы, паходжанне якіх прынята звязваць з  вечем, існавалі ва ўсіх землях-абласцях. Удзел у гэтых сойма (земскіх павятовага сойміку) прымалі першапачаткова прадстаўнікі самых розных сацыяльных груп - шляхта, баяры, мяшчане. На абласных павятовага сойміку размяркоўваліся дзяржаўныя падаткі, ваенныя павіннасці, разглядаліся судовыя справы, некалькі пазней выбіраліся дэлегаты на агульнадзяржаўныя з'езды. Паступова з органа шырокага прадстаўніцтва павятовага сойміку трансфармаваліся ў алігархічны інстытут. Ужо ў першай трэці XVI ст земскія павятовага сойміку былі сходамі выключна мясцовай шляхты.
У канцы 15 стагоддзя на аснове абласных павятовага сойміку ўзнікае  агульнадзяржаўны сойм Вялікага княства  Літоўскага. Як і ў іншых краінах Еўропы, найважнейшым фактарам яго з'яўлення было здольнасць шляхце такіх прывілеяў, пасля якіх кожная новая павіннасць патрабавала яе згоды. У выніку манарх вымушаны быў ўзгадняць новаўвядзенні не толькі з магнатэрыі (паны-радай), але і з прадстаўнікамі мясцовай шляхты. Принципальным адзнакай сойму ад веча або гаспадарскім рады было шляхецкае прадстаўніцтва. На вальным (так па тэрміналогіі таго часу зваліся агульнадзяржаўныя сходу) сойме прысутнічалі не толькі прадстаўнікі палітычнай эліты краіны, але і сярэдняя і дробная шляхта.
Ужо Казімір Ягайлавіч запрашаў для разгляду самых важных пытанняў не толькі паны-раду, але і шырокае кола шляхты з розных рэгіёнаў сваёй дзяржавы. Гэтак жа паступілі паны-рада, калі паўстала неабходнасць выбару новага манарха. У 1492 г на віленскі сойм яны склікалі як арыстакратыю, так і землеўладальнікаў з усіх земляў, якія не займалі дзяржаўных пасад. Таму Віленскі з'езд 1492 г. на якім Вялікім князем быў абраны Аляксандр, можна лічыць першым сапраўдным вальным соймам. Увесь час жа склікацца яны пачалі падчас княжання Жыгімонта Старога.
Першапачаткова ў кампетэнцыю  вальнаму сойму ўваходзілі пытанні  ўнутранага жыцця і выбары новага манарха. Удзел шляхты зводзілася да зацвярджэння прынятых паны-радай рашэнняў. Аднак паступова шляхта дамагалася ўсё большага ўплыву.
Узрастанне ваеннай небяспекі  з боку Маскоўскага княства і  Крымскага ханства з канца 15 стагоддзя  змушала вялікага князя і яго  раду ў цэнтр увагі соймам ставіць  праблемы арганізацыі абароны. У  пачатку 16 стагоддзя абмеркавання ваенных  пытанняў былі прысвечаны практычна  ўсе сойма. Так, на сойме1510 года абмяркоўвалася арганізацыя абароны краіны, у 1514 годзе прымалася рашэнне аб працягу вайны з Масквой, у 1515 поределялись падаткі на гэтую вайну, у 1516 назначалася мабілізацыя паспалітага рушэнне і збор экстраардынарных падаткаў (серебщины), у 1522 выпрацоўваліся пытанні примерения з Масквой.
Асноўны цяжар абароны  дзяржавы клалася на плечы дробных і сярэдніх землеўладальнікаў, таму, каб узгоднена ўводзіць новыя падаткі, новыя нормы земскай службы, гаспадар змушаны быў склікаць на сойме ўсю шляхту. У час вайны ад'езд шляхты з войскі на сойм мог абярнуцца цяжкімі наступствамі. Таму ў 1512 годзе была прынятая норма прадстаўніцтва упаўнаважаных паслоў - па два шляхціца ад зямлі або павета. Пры гэтым асабістая прысутнасць іншых не забаранялася. Арыстакратыя ж запрашалася пайменна. Усе запрошаныя на сойм разам з пасламі ад шляхты аб'ядноўваліся на сойме ў «рыцарскі кола», тады як паны-рада стваралі свой уласны круг. Канчаткова функцыі і склад сойма вызначыліся ў другой палове XVI ст., У выніку дзяржаўных рэформ у напярэдадні Люблінскай уніі.
Вальны сойм скончыў фарміраванне сістэмы органаў вярхоўнай улады ў дзяржаве. У адрозненне ад саслоўна-прадстаўнічых органаў Швецыі, Нарвегіі і Чэхіі, у рабоце якіх удзельнічалі сяляне і мяшчане, сойм ВКЛ быў органам выключна шлехетского прадстаўніцтва. Стварэнне вальнаму сойму азначала абмежаванне ўлады манарха саслоўямі, але шляхта супрацьстаяла ў сойме не столькі манарху, колькі магнацкай алігархіі, якая па-ранейшаму дамінавала ў дзяржаве.

2.3 Органы мясцовага кіравання.

 
Адміністрацыйная рэформа. У 1566 годзе ўсе землі ВКЛ былі падзеленыя на ваяводствы і паветы. Па новым адміністрацыйным дзяленні ўся тэрыторыя дзяржавы складалася з 13 ваяводстваў, кожнае з якіх мела ад 1 да 5 паветаў. Беларускія землі ўваходзілі ў 9 ваяводстваў: Брэсцкае (Брэсцкі і Пінскі паветы), Віленскае (Браслаўскі і Ашмянский паветы), Віцебскае (Віцебскі і Аршанскі паветы), Мінскае (Мінскі, Рэчыцкі і Мазырскі паветы, апошні да 1569 г ўваходзіў у склад Кіеўскага ваяводства) , Мсціслаўскае, Навагрудскае (Навагрудскі, Ваўкавыскі і Слонімскі паветы), Трокскага (Гродзенскі і Лідскі паветы), а таксама Полацкае і Смаленскае, тэрыторыя якіх тады знаходзілася пад уладай рускага цара. Такое адміністрацыйнае дзяленне заставалася амаль нязменным да канца XVIII ст.
 
На чале кожнага ваяводства стаяў ваявода, прызначаны вялікім князем. Толькі ў Віцебскім і Полацкім ваяводствах яго выбіралі на ваяводскім павятовага сойміку. Прэрагатывы ваяводы былі значна абмежаваныя. У выніку судовай рэформы ў іх судовай кампетэнцыі засталіся толькі некаторыя крымінальныя і маёмасныя справы. Адміністрацыйныя функцыі ваяводы распаўсюджваліся толькі на цэнтральны павет, астатнімі кіравалі старасты. Адзінства ваяводства было захавана толькі ў ваенных адносінах: на чале ваяводскага апалчэння стаяў ваявода, войскамі цэнтральнага павета камандаваў каштэлян, а ў астатніх - маршалкі. Паветаў кіравалі судовыя старасты, у прэрагатывы якіх уваходзілі функцыі адміністрацыйныя, судовыя і гаспадарчыя.
На практыцы новы адміністрацыйны падзел не адразу распаўсюдзіўся на ўсе землі. На тэрыторыі Беларусі акрамя паветаў шмат дзе яшчэ захоўваліся княжыя эканоміі, дзяржавы, староства і намесніцтва.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

3. Судзебнік Казіміра 1468 г. і Статуты Вялікага княства Літоўскага 1529, 1566 і 1588 гг.

 
Першым вопытам ўвядзення  агульнадзяржаўнага пісьмовага права ў ВКЛ стаў Судзебнік вялікага князя Казіміра. Ён складаўся з 25 артыкулаў аб пакараннях за крымінальныя злачынствы. Зборнік быў уведзены Казімірам Ягайлавічаў пасля ўзгаднення з паны-радай у 1468г. Яго нормы генетычна ўзыходзілі як да «Рускай праўдзе», так і да мясцовага (беларускай і літоўскаму) звычайнаму праве.
Паралельна з прынятым судзебнік ў галінах-землях княства  па-ранейшаму выкарыстоўвалі лакальныя  судовыя нормы. Аднак кансалідацыя дзяржавы патрабавала агульнай прававой сістэмы для ўсіх рэгіёнаў і саслоўяў. Асаблівым стымулам для распрацоўкі новага кодэкса стала неабходнасць ўмацавання дзяржаўнай самастойнасці Вялікага княства на фоне пастаяннага імкнення Польскага каралеўства да уніі.
Упершыню ідэя агульнадзяржаўнага статута прагучала ў прывілеі Аляксандра Казіміравіча Валынскай зямлі: «ўсі зямлі нашы аднаго права трымаюць мучацца і адным правам звужаныя будуць каля статуту». Канкрэтная праца над статутам пачалася пасля Віленскага сойма 1514, праз восем гадоў праект кодэкса быў прадстаўлены на разгляд сойма. Пасля доработак і рэдагавання (непасрэдна над тэкстам працавалі вялікакняскія сакратары і пісарчукі Іван Гарнастай, Міхаіл Копаць, Іван Сапега, а таксама радные паны) статут быў зацверджаны Віленскім Сойм у 1528/29 г. На жаль, ён не быў надрукаваны. У пастанове ад 1522 вялікі князь Жыгімонт Стары абяцаў надрукаваць Статут, але зносіны засталося не выкананым у сувязі з закрыццём ў 1525 віленскай друкарні Францыска Скарыны.
Статут 1529 складаўся з 282 артыкулаў, якія сістэматызаваны ў 13 раздзелаў. Ва ўводзінах было падкрэслена, што выдаваўся ён «прэлатам, князем, панам, шляхце і ўсяму посполству і іх подданым, а тубылцом землі Вялікага князства нашого Літоўскага якога б колвек стадла і постаці былі», што азначала распаўсюджванне яго прававой сілы на ўсіх жыхароў Вялікага княства (за выключэннем мяшчан, якія кіраваліся ў асноўным нормамі магдэбургскага права). Асноўнымі крыніцамі Статута былі звычайнае беларускае, украінскае і літоўскае права, перапрацаваныя нормы «Рускай праўды», прывілеі вялікага князя, а таксама некаторыя нормы рымскага, элементы польскага, чэшскага і нямецкага права.
У галіне права Статут выводзіў ВКЛ на адно з перадавых месцаў у Еўропе. Адаптацыя антычных і  сярэднявечных еўрапейскіх узораў правы сведчыла аб высокім узроўні прававой культуры ў ВКЛ. У суседніх краінах свае ўзоры агульнадзяржаўных збораў законаў раней былі прынятыя толькі ў Чэхіі (1500) і Венгрыі (1514).
Статут ВКЛ з'яўляецца не толькі выдатным творам юрыдычнай  думкі, але і найважнейшым помнікам старабеларускай мовы. Яго слоўнікавы запас уключае юрыдычную тэрміналогію, створаную на аснове беларускіх і ўкраінскіх дыялектаў або запазычаную з лацінскага, польскага, нямецкага моў.
Далейшае развіццё нарматворчасці было цесна звязана з барацьбой  шляхты за палітычную ўладу ў краіне. Традыцыйна на землях Літвы і Беларусі палітычная і эканамічная жыццё кантралявалася вузкім колам магнатэрыі, уласнікаў велізарных латыфундыяў і трымальнікаў аснове дзяржаўных пасад. Інакш было ў суседняй Польшчы, там ужо да пачатку 16 стагоддзя шляхта дамаглася раўнапраўя з магнатэрыі ў палітычных і судовых пытаннях. дасягненні польскага рыцарства сталі прыкладам для шляхты ВКЛ. атрымаўшы палітычны вопыт дзякуючы ўдзелу ў працы сойма, яна з 1540-х гг пачынае барацьбу за свае правы. Просьбы шляхты да вялікаму князю паступова складваюцца ў праграму пераўтварэнняў, у якой акрамя сацыяльных вылучаліся і палітычныя патрабаванні пераразмеркавання ўлады ў карысць за ўсё «палітычнага народа».
Сойм ВКЛ фармальна  ўжо меў заканадаўчыя функцыі, аднак ўяўляў сабой хутчэй пашыраны склад паны-радыя, бо згодна з Статуту галоўная роля ў ім належала панам. Таму прынцыповым патрабаваннем шляхты стала абавязковы ўдзел сваіх амбасадараў у заканатворчасці, для чаго неабходна было дапрацаваць Статут. Упершыню просьба шляхты аб «паправе Статута» прагучала на Брэсцкім сойме 1544 Жыгімонт Стары прызнаў просьбу справядлівай і распарадзіўся стварыць камісію, якая вынесла б свае прапановы па змене Статута на наступным сойме. Аднак праца доўга не пачыналася. У 1551 г на Вилеском сойме рыцарскі кола зноў прасіў, «абы Статут правы паспалітага земскага быў папраўлена а выдругован». Для гэтай працы была створана спецыяльная камісія з 10 чалавек - пароўну «бо з лацінскага, так і грэцкага закону».
Асноўнай задачай «паравы  Статута» было замацаванне роўнага прававога статусу за ўсім шляхецкім саслоўем. Але калі падчас працы камісіі пачалася Лівонская вайна, якая ў сваю чаргу на парадак дня паставіў пытанне аб дзяржаўнай уніі з Польшчай, аўтары новага Статута паклапаціліся аб тым, каб падвесці заканадаўчую базу пад суверэнітэт сваёй дзяржавы. Другі статут мацаваў палітычна-прававую суб'ектыўнасьць ВКЛ, дэклараваў прынцып яго тэрытарыяльнай цэласнасці і абавязваў манарха вяртаць страчаныя зямлі. Прэрагатыва ўвядзення і змяненні законаў перадавалася толькі вальнаму сойму. На Віленскім сойме 1565/66 г праца над Статутам была цалкам завершана. Прывілеем ад 1 сакавіка 1566г. Жыгімонт Авкуст ўвёў яго ў дзеянне. Новы Статут замацаваў поспехі шляхецкай барацьбы супраць неабмежаванай улады алігархаў. У ім зацвердзілася ідэя шляхецкага «народа» і прынцыпы саслоўна-прадстаўнічай дзяржаўнасці. Статут унёс карэнныя змены ў палітычнае жыццё дзяржавы. Асноўным уладным інстытутам стаў двухпалатны сойм, у якім прадстаўнікі мясцовай шляхты мелі такі ж важны для прыняцця законаў голас, як і паны.
 
 
Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 г.
Пацвярджэннем дзяржаўнай самастойнасці  Вялікага Княства Літоўскага стала прыняцце ў 1588 г. III Статута ВКЛ. Ён быў выдадзены ў віленскай друкарні, якая належыла братам Мамонічаў. Існуе меркаванне, што тэкст Статута складзены ад імя караля і вялікага князя Стэфана Баторыя.
Гэты звод законаў быў  падрыхтаваны камісіяй пад кіраўніцтвам канцлера Астафей Валовіч і падканцлера Льва Сапегі.
III Статут Вялікага Княства  Літоўскага ігнараваў акт Люблінскай  уніі, замацоўваў незалежнасць Княства.  Ён абавязваў урад вярнуць  адабраны ад ВКЛ зямлі, забараняў  прызначаць на дзяржаўныя пасады  і надзяляць зямлёй «чужаземцаў  і заграничников», у тым ліку  палякаў, захоўваў адасобленасць  дзяржавы. У тэксце ні разу  не згадваецца Люблінская унія. Па ўтрыманні гэтага дакумента  Вялікае Княства Літоўскае выступала самастойнай дзяржавай.
Статут ВКЛ 1588 г. складаўся  з 14 раздзелаў і 488 артыкулаў. У ім знайшла адлюстраванне тэорыя падзелу  ўлады на заканадаўчую (сойм), выканаўчую (вялікі князь, службовыя асобы) і  судовую (Трыбунал ВКЛ, земскія і подкоморские суды). Ва ўступе падканцлер Леў Сапега сфармуляваў галоўную ідэю прававой дзяржавы - падпарадкаванне ўсіх адзінага праве.
З аднаго боку, артыкулы Статута абавязвалі вялікага князя праводзіць палітыку верацярпімасці, забяспечваць спакой ўсіх жыхароў краіны. Звод законаў прадугледжваў адказнасць шляхты за забойства простага чалавека, забараняў перадачу ў няволю вольнага чалавека за даўгі або злачынства, абмяжоўваў пакаранне непаўналетніх да 16 гадоў. З іншага боку, Статут абараняў інтарэсы феадалаў, ўзмацняў іх прывілеяванае становішча, канчаткова замацаваў сялян.
III Статут ВКЛ складзены  на старабеларускай мове, які  разумела большасць жыхароў краіны. Леў Сапега з гонарам пісаў: «Не чужы якой мова, Алё сваею уласнай маюць рацыю тсаныя маем». Дарэчы, першы артыкул IV падзелу вызначала дзяржаўны статус старабеларускай мовы.
Пасля смерці Стэфана Баторыя  новы кандыдат на трон Рэчы Паспалітай шведскі прынц Жыгімонт Ваза хацеў заручыцца падтрымкай на сойме прадстаўнікоў ВКЛ. Таму ён пагадзіўся зацвердзіць Статут, паколькі польскія паслы не жадалі разглядаць гэты дакумент на вальных соймах. На беларускіх землях Статут 1588 г. як звод законаў дзейнічаў аж да 1840 г.
 


и т.д.................


Перейти к полному тексту работы


Скачать работу с онлайн повышением уникальности до 90% по antiplagiat.ru, etxt.ru или advego.ru


Смотреть полный текст работы бесплатно


Смотреть похожие работы


* Примечание. Уникальность работы указана на дату публикации, текущее значение может отличаться от указанного.