На бирже курсовых и дипломных проектов можно найти образцы готовых работ или получить помощь в написании уникальных курсовых работ, дипломов, лабораторных работ, контрольных работ, диссертаций, рефератов. Так же вы мажете самостоятельно повысить уникальность своей работы для прохождения проверки на плагиат всего за несколько минут.

ЛИЧНЫЙ КАБИНЕТ 

 

Здравствуйте гость!

 

Логин:

Пароль:

 

Запомнить

 

 

Забыли пароль? Регистрация

Повышение уникальности

Предлагаем нашим посетителям воспользоваться бесплатным программным обеспечением «StudentHelp», которое позволит вам всего за несколько минут, выполнить повышение уникальности любого файла в формате MS Word. После такого повышения уникальности, ваша работа легко пройдете проверку в системах антиплагиат вуз, antiplagiat.ru, etxt.ru или advego.ru. Программа «StudentHelp» работает по уникальной технологии и при повышении уникальности не вставляет в текст скрытых символов, и даже если препод скопирует текст в блокнот – не увидит ни каких отличий от текста в Word файле.

Результат поиска


Наименование:


реферат Фармраванне беларускага этнасу Новы час

Информация:

Тип работы: реферат. Добавлен: 18.09.2012. Сдан: 2012. Страниц: 2. Уникальность по antiplagiat.ru: < 30%

Описание (план):


?2
 
Тэма 18
Фарміраванне беларускага этнасу ў Новы час
Змест
 
Уводзіны...................................................................................................................3
1. Этнічная структура насельніцтва Беларусі ў ХVІ – ХVІІІ стст......................4
2. Фарміраванне нацыянальнай самасвядомасці..................................................7
3. Эканамічныя і палітычныя фактары фарміравання беларускай буржуазнай нацыі ў ХІХ – пачатку ХХ ст...............................................................................17
4. Афармленне беларускай   нацыянальнай ідэі і яе адлюстраванне
ў грамадска-палітычнай думцы............................................................................19
Заключэнне.............................................................................................................22
Спіс літаратуры......................................................................................................23

Уводзіны
 
Людзей без нацыянальных асаблівасцей не бывае. Усякі народ мае свае нацыянальныя асаблівасці, нацыянальныя рысы, або прыкметы галоўным чынам этнічнай уласцівасці. Да іх адносяцца перш за ўсё мова народа, своеасаблівасць яго матэрыяльнай і духоўнай культуры, нораваў, звычаяў, нацыянальнага характару. Складваліся яны на працягу многіх стагоддзяў у працэсе гістарычнага развіцця народаў, кожны з якіх праходзіў пэўныя этапы, гістарычныя  формы этнічнай супольнасці: род, племя, народнасць, нацыя. Кожная з гэтых супольнасцей існуе ў пэўную гістарычную эпоху развіцця грамадства.
Беларускі народ таксама мае свае нацыянальныя асаблівасці. На працягу сваёй шматвяковай гісторыі ён прайшоў тыя ж этнічныя стадыі свайго развіцця, што і іншыя народы.
Беларускі этнас - гэта ўстойлівая супольнасць людзей, якая гістарычна склалася на тэрыторыі сучаснай Беларусі, суседніх усходніх і паўночных землях і характарызуецца асаблівасцямі мовы, побыту, культуры, рысаў псіхікі і самасвядомасці, што перадаюцца з пакалення ў пакаленне. Працэс фарміравання беларускага этнасу з'яўляецца доўгім па часе, складаным і шматгранным.
Мэта дадзенай работы: высвяціць фактары фарміравання беларускага этнасу ў Новы час. Пры напісанні работы разгледжаны наступныя пытанні:                                   1) этнічная структура насельніцтва Беларусі ў ХVІ – ХVІІІ стст;                                 2) фарміраванне нацыянальнай самасвядомасці; 3) эканамічныя і палітычныя фактары фарміравання беларускай буржуазнай нацыі ў ХІХ – пачатку ХХ ст; 4) афармленне беларускай нацыянальнай ідэі і яе адлюстраванне ў грамадска-палітычнай думцы.
 
 

1. Этнічная структура насельніцтва Беларусі ў ХVІ – ХVІІІ стст.
 
Тэрмін “Беларусь” мае некалькі значэнняў – этнічнае, палітычнае, геаграфічнае. Найбольш складаным сярод іх з’яўляецца этнічнае, якое абазначае тэрыторыю пражывання аднаго з усходнеславянскіх народаў, менавіта беларускага. У гэтым значэнні тэрмін Беларусь цесна звязаны з тэрмінам “беларусы” – імем народа, які жыве ў гэтым краі. Узнікненне Беларусі як этнічнай тэрыторыі, з’яўляецца істотнай часткай беларускага этнагенезу, гэта значыць працэсу фарміравання беларускага народа.
У другой палове ХVІ–ХVІІ ст. сфарміравалася агульная назва ўсходняй і цэнтральнай часткі беларускай этнічнай тэрыторыі – “Белая Русь” і агульная назва (этнонім) яе жыхароў - беларусы.
Адным з галоўных вынікаў аб'яднальных этнічных працэсаў і асноўным паказчыкам ступені кансалідаванасці народа выступае этнічная самасвядомасць – усведамленне людзьмі прыналежнасці да свайго народа, яго адметнасці. Яна ўзнікла найперш у асяроддзі прагрэсіўна настроеных слаёў гараджан, шляхты, духавенства і праявілася ў любві да роднага края, народа, культуры, у зацікаўленасці іх мінулым, сучасным і будучым, у клопаце аб уратаванні нацыянальных формаў духоўнай культуры перад пагрозай дэнацыяналізацыі.
У XVI ст., да 1596 г., этнічная самасвядомасць арыентавалася пераважна на свецкія формы. Надзвычай яскрава патрыятызм выявіўся ў беларускіх летапісах, літаратуры, грамадскай думцы. Думка аб нацыянальнай годнасці, гонары за сваю радзіму, народ, культуру ўпершыню была абгрунтавана ў творах М.Гусоўскага, Ф.Скарыны, С.Буднага, В.Цяпінскага. Рэфармацыя садзейнічала абуджэнню нацыянальнай самасвядомасці, цікавасці да нацыянальнай мовы. У 70–80-я гт. XVI ст. многія яе дзеячы праявілі вялікі нацыянальна-патрыятычны энтузіязм.
Істотныя зрухі ў сацыяльна-палітычнай і культурна-рэлігійнай сітуацыі на Беларусі на рубяжы XVI–XVII стст. нарадзілі іншую форму нацыянальнай самасвядомасці, у якой дамінуючую ролю адыгрываў рэлігійны кампанент. Яе носьбітамі былі С.Зізаній, М.Сматрыцкі, А.Філіповіч і іншыя барацьбіты супраць ваяўнічага каталіцызму і ўніі, апантаныя ідэяй рэлігійнай свабоды для праваслаўных. Уніяцкія дзеячы баранілі таксама нацыянальна-культурныя каштоўнасці беларускага народа (мову, абраднасць, святы), імкнучыся спалучыць іх з заходнееўрапейскімі.
Знешняй формай праяўлення самасвядомасці з'яўляецца назва народа – этнонім. У XIII–XVI стст. у дачыненні да насельніцтва Беларусі ўжываліся розныя этнонімы. Да XVII ст. абагульняючай для праваслаўнага насельніцтва Беларусі, Украіны, Масковіі і часткова Літвы, Польшчы, Латгаліі з яўлялася назва "Русь", "рускія", "русіны". Хаця ў іх грамадскай свядомасці захоўвалася ўяўленне аб асаблівай блізкасці ўсходнеславянскіх народаў, якое замацоўвала праваслаўная царква, насельніцтва Русі Літоўскай і Русі Маскоўскай лічыла менавіта сябе "сапраўднай" Руссю, а сваіх суседзяў называла "маскавітамі", "маскалямі" ці, адпаведна, "літвой". Беларускія "русіны" ўжо ў XV–XVI стст. адрознівалі сябе ад "маскавітаў" суседняй дзяржавы, называючы іх мову "маскоўскай", а сваю – "рускай". Этнонім "рускія людзі" меў больш стабільную распаўсюджанасць сярод жыхароў усходняй Беларусі і Смаленшчыны. У канцы XVI–XVII ст. ён трансфармаваўся ў назву "беларусцы" [2, с. 127].
Украінцы, рускія, палякі і іншыя еўрапейскія народы называлі беларусаў "ліцвінамі". У XIV–XV стст. "ліцвінамі" называлі сябе пераважна жыхары заходніх зямель Беларусі і ўсходу Літвы. У XVI і асабліва ў XVII – XVIII стст. гэта назва распаўсюджваецца амаль на ўвесь беларускі этнас. Такая форма "нацыяльнага" самавызначэння насельніцтва Беларусі (асабліва шляхты) умацоўваецца пасля аб'яднання Вялікага Княства Літоўскага з Польскім каралеўствам у Рэч Паспалітую, якое разглядалася палякамі як "аб'яднанне дзвюх нацый у адзіную нацыю". Мясцовыя магнаты і шляхта доўгі час падкрэслівалі, што яны менавіта "ліцвіны", чым выказвалі даволі высокі ўзровень дзяржаўна-нацыянальнай самасвядомасці. "Мы і палякі, хоць і брацьця, але зусім адменных звычаяў", – пісаў у канцы XVI ст. канцлер Л.Сапега. Назвы "ліцвіны", "літва", на думку даследчыкаў, былі найбольш абагульняючай формай этнічнай самасвядомасці і самавызначэння беларускага насельніцтва. Яны ўжываліся на нашых тэрыторыях больш пяцісот гадоў, а ў другой палове XIX ст. перамясціліся на паўночны захад і сталі найменнем суседняга балцкага народа і яго зямлі [2, с. 127].
Першая згада пра Беларусь у дачыненні да ўласна беларускіх зямель змяшчаецца ў Іпац'еўскім летапісу і датавана 1305 годам. Гэта найменне спачатку замацавалася за ўсходнебеларускімі землямі (Віцебшчынай, Смаленшчынай, Магілёўшчынай) і толькі ў другой палове XIX ст. распаўсюдзілася на ўсю нашу Бацькаўшчыну.
Тлумачэнняў паходжання і сэнсу назвы "Белая Русь" безліч, але ўсе яны з'яўляюцда толькі здагадкамі. Паходжанне назвы звязваюць то з кліматычна-геаграфічнымі або этнаграфічнымі асаблівасцямі гэтых зямель, то са знешнепалітычнымі ці канфесійнымі фактарамі, то з іх своеасаблівым статусам у складзе Княства.
Згаданыя этнонімы ў залежнасці ад абставін маглі ўжывацца паасобку ці сумесна ("ліцвін рускага роду", "ліцвін беларусец"), але ўсе яны з'яўляліся элементамі этнічнай самасвядомасці беларускага народа.
Паступова складваўся і асобы беларускі менталітэт – склад розуму народа, лад яго мыслення, нацыянальны характар, псіхалогія. Ён складваўся пад звон мячоў і залпы гармат ва ўмовах шматсотгадовага процістаяння на нашых землях двух славянскіх цэнтраў – Польскага каралеўства і Маскоўскага царства. Да лепшых маральна-духоўных якасцяў беларусаў адносяцца нацыянальная і рэлігійная талерантнасць, памяркоўнасць, гасціннасць, лагоднасць, мяккасардэчнасць, вынослівасць, шчодрасць,  кемлівасць, няпомслівасць, сумленнасць, добразычлівасць, рахманасць, паэтычнасць душы, працавітасць. Да адмоўных бакоў беларускага менталітэту можна аднесці пэўныя апатычнасць, нерашучасць, кансерватыўнасць, недаверлівасць, скрытнасць, пакорнасць. Абагульняючы партрэт народа дапаўняюць і такія рысы, як маўклівасць, дамаседства, неагрэсіўнасць, схільнасць да згоды, пошуку кампрамісаў і інш. Можна вызначыць некаторыя асаблівасці беларускай ментальнасці ў параўнанні з нацыянальнымі характарамі іншых народаў Беларусі.
Такім чынам, нарадзіўшыся ў выключна складаных умовах, прайшоўшы праз выпрабаванні лёсу, беларусы захавалі непаўторныя рысы свайго нацыянальнага характару, па якіх іх можна пазнаць і сёння.
 
2. Фарміраванне нацыянальнай самасвядомасці
 
Нацыянальная самасвядомасць беларусаў у далейшым падвяргалася дэфармацыі пад уздзеяннем спачатку паланізатарскіх, а потым русіфікатарскіх тэндэнцый.
3 другой паловы XVI ст. Беларусь апынулася ў складзе Рэчы Паспалітай. Перыяд XVII–XVIII стст. быў найбольш цяжкім і складаным у гісторыі Беларусі. Арыентуючыся на польскую шляхту і не жадаючы ні ў чым ад яе адставаць, шляхта ВКЛ на працягу XVII–XVIII стст. у асноўнай сваёй масе была паланізавана. Беларуская шляхта сумесна з украінскай, літоўскай і польскай складала своеасаблівую поліэтнічную супольнасць Рэчы Паспалітай, асновай якой былі кампаненты польскай шляхецкай культуры, мовы, канфесіянальнай прыналежнасці. Асноўная частка беларускага насельніцтва – сялянства, некаторыя групы гараджан, прадстаўнікі ніжэйшага і сярэдняга духавенства – актыўна супраціўлялася паланізацыі. Дыферэнцыяцыя беларускай культуры на культуру народных мас і пануючых саслоўяў набыла ярка выражаную этнічную накіраванасць. Трэба таксама мець на ўвазе і тое, што беларускае насельніцтва несла вялікія страты ў выніку войн, якія вяла Рэч Паспалітая. Толькі за гады вайны з Расіяй (1654-1667 гг.) колькасць насельніцтва на Беларусі скарацілася з 2,9 млн. чалавек да 1,4 млн. Не стала кожнага другога беларуса.У запусценні ляжалі раней рупліва дагледжаныя землі. Трэць гаспадарак у Берасцейскім і Навагрудскім ваяводствах засталася без гаспадароў. Ва ўсходніх беларускіх ваяводствах –Полацкім, Віцебскім, Мсціслаўскім – 65-70% сялянскіх хат стаялі пустымі. Беларусы не толькі гінулі ад голаду, гвалту вайскоўцаў, але і прымусова перасяляліся са сваей Бацькаўшчыны ў Расійскую дзяржаву [3, с. 18].
Для адраджэння з попелу гаспадаркі рупліваму беларускаму селяніну спатрэбілася больш як два дзесяцігоддзі. За гэты час і колькасць насельніцтва павялічылася да 2,2 млн. чалавек. Але новая навала – Паўночная вайна (1700–1721 гг.) знішчыла ўсе намаганні беларускага працоўнага люду ў аднаўленні гаспадаркі. Беларусь з’явілася арэнай галоўных бітваў рускай і шведскай армій. За гады Паўночнай вайны Беларусь страціла каля 700 тыс чалавек. Вялікія страты насельніцтва разам з узмацненнем феадальна-прыгонніцкай эксплуатацыі і нацыянальна-рэлігійнага прыгнёту негатыўна адбілася на характары этнічнага развіцця беларусаў, на іх мове, культуры, самасвядомасці.
Якое ж становішча было розных катэгорый насельніцтва Беларусі ў час знаходжання яе ў складзе Рэчы Паспалітай? Захаванне і узмацненне фальварачна-паншчыннай сістэмы яшчэ больш пагоршыла становішча сялянскага насельніцтва. Каб захаваць свае ўладанні, феадалы скарачалі сялянскія надзелы, павялічвалі паншчынныя павіннасці, уводзілі розныя "манаполіі". Тавары шырокага ўжытку – соль, рыбу, запалкі і інш. – сяляне абавязаны былі купляць толькі ў лаўцы свайго гаспадара. Прадукты сваей гаспадаркі сяляне павінны былі прадаваць толькі свайму валадару, пры гэтым цэны устанаўліваліся менавіта ім. Гэта вяло да згортвання ўнутранага рынку, рамесніцкай вытворчасці. Сяляне павінны былі 4-6 дзён у тыдзень працаваць на паншчыне, 10–12 разоў у год выходзіць на галокі і гвалты, несці "варту" па ахове шляхецкага дома, гаспадарчых забудоў пры фальварку. Акрамя таго, сяляне абкладаліся прадуктовым ці грашовым аброкам. На Беларусі шырока практыкавалася здача сялян у арэнду. У князя А.Агінскага, меўшага да 5 тысяч душ мужчынскага полу, у арэндзе ў розных асоб знаходзілася 3300 душ. У Л.Сапегі, валодаўшага амаль 19 тысячамі сялян мужчынскага полу, больш за палову было здадзена ў арэнду.
У другой палове XVII ст. феадалы пачалі наступленне не толькі на сялян, але і на гараджан. Магнаты і шляхта ўзмацнілі прыгнёт на мяшчанскае саслоўе, захоплівалі іх землі, падпарадкоўвалі іх сваёй уладзе. Карыстаючыся сваімі прывілеямі бяспошлінных продажу і куплі, магнаты і шляхта вялі шырокі ўнутраны і знешні гандаль. Гарадскі гандаль у сувязі з гэтым скарачаўся, а большая частка гандляроў і рамеснікаў сталі працаваць на сельскай гаспадарцы. Заняпад гарадскога рамяства, цяжкія ўмовы для развіцця гандлю адмоўна адбіліся на ўсей гаспадарцы Беларусі. Вось чаму ў XVIII ст. некалі буйныя, квітнеючыя беларускія гарады былі разбураны і спустошаны. Праўда, ў другой палове XVIII ст. стала некалькі аднаўляцца гарадская гаспадарка, павялічвацца гарадское насельніцтва, але істотных змен не адбылося.
3 сярэдзіны XVII стагоддзя ўзмацніўся нацыянальна-рэлігійны прыгнёт беларускага насельніцтва. З'явілася мноства сеймавых пастаноў, накіраваных на паланізацыю насельніцтва Беларусі. Беларуская мова стала выцясняцца з судовага і адміністрацыйнага справаводства. У пастанове ўсеагульнай канфедэрацыі саслоўяў ад 29 жніўня 1696 г. гаварылася, што ў справаводстве ВКЛ усе рашэнні павінны складацца на польскай мове. Гэтая пастанова з'явілася часткай агульнай палітыкі польскіх феадалаў, накіраванай на пала-нізацыю, акаталічванне насельніцтва ВКЛ і ў першую чаргу беларускага. Магнаты і шляхта Рэчы Паспалітай, якія паставілі сваёй першачарговай задачай яшчэ з часоў Берасцейскай уніі духоўнае закабаленне беларускага народа, узмацнілі націск на праваслаўе. Варшаўскі сейм 1764 года прыняў рашэнне караць смерцю тых, хто пяройдзе з каталіцтва ў іншую веру. Згодна з законам, прынятым сеймам у 1766 годзе, католік, які выступіць у абарону праваслаўя, аб'яўляўся ворагам айчыны. Настаў самы змрочны перыяд у гісторыі беларускай культуры. Пасля забароны беларускай мовы афіцыйнымі мовамі сталі польская і лацінская. Былі закрыты ўсе брацкія школы і тыпаграфіі, знішчаліся кнігі на беларускай мове, разбураліся помнікі беларускай культуры. На Беларусі ўзмацнілі сваю дзейнасць розныя каталіцкія ордэны – дамініканцаў, езуітаў, францысканцаў, бенедыкцінцаў і інш., якія праводзілі гвалтоўнае акаталічванне беларускага насельніцтва. У выніку ўжо на канец XVIII ст. каталіцкае насельніцтва на Беларусі складала каля 15% ад колькасці ўсіх жыхароў Беларусі, уніяты - 70%, праваслаўныя -6%, іудзеі – 7%, пратэстанты і інш. – 2%. Такім чынам, каталіцкае і уніацкае насельніцтва Беларусі складала 85%. У заходніх і нават цэнтральных паветах гэта лічба была яшчэ большай. Напрыклад, у Навагрудскім – 99,68%, у Мінскім – 93,13% [3, с. 20].
Уся тагачасная інтэлігенцыя на Беларусі была паланізавана. Але і ў гэтыя змрочныя гады беларускі народ не стаў на калені. Працягвала развівацца народная творчасць, тэатральнае мастацтва, беларуская літаратура. Усяму свету вядомы імёны Сімеона Полацкага (1629–1680), Казіміра Лышчынскага (1634–1689 гг.), Ільі Капіевіча (1651–1714 гг.) і інш. Гэта гаварыла аб тым, што нягледзячы на цяжкія ўмовы феадальна-каталіцкай рэакцыі, сацыяльнае і нацыянальна-рэлігійнае прыгнечанне, беларуская культура працягвала развівацца і дасягнула значных поспехаў, што сведчыла аб вялікай творчай сіле беларускага народа. Але, на жаль, многія дзеячы беларускай культуры вымушаны былі размаўляць не на сваей мове і нават жыць не на сваей Радзіме, узбагачаючы другія культуры, забыўшыся пра сваё беларускае паходжанне, атаясамляючы сваю нацыянальнасць з грамадзянствам той дзяржавы, пад уладай якой яны знаходзіліся.
Сярод найбольш адукаванай часткі насельніцтва Беларусі, галоўным чынам сярод дваранства (магнатаў, шляхты), назіралася тэндэнцыя адыходу ад культуры і мовы свайго народа да культуры і мовы суседніх дзяржаў.             У выніку лепшыя прадстаўнікі беларускага народа сваім талентам узбагачалі культуру Польшчы – кампазітар Міхаіл Агінскі (1765–1833), паэт Адам Міцкевіч (1798–1855), кампазітар Станіслаў Манюшка (1818–1872) і інш. Культуру Расіі ўзбагачалі Іван Фёдараў (Федаровіч) (1510–1583), пісьменнік, педагог, вучоны Сімеон Полацкі (1629–1680), кампазітар Міхаіл Глінка(1804–1857), вядомы дыпламат, вучоны, пісьменнік Іосіф Гашкевіч (1814–1875) і інш. Да іх можна аднесці і пісьменніка 'Ф. М Дастаеўскага, беларускія продкі якога былі дзяржаўнымі дзеячамі ў ВКЛ. Жылі яны ў с. Дастоева Брэсцкай губерні.
Чаму так здарылася, што амаль увесь букет беларускай інтэлігенцыі адышоў ад беларускай культуры і мовы? Гэта здарылася таму, што большасць беларускіх дзеячоў навукі, культуры, пісьменнікаў, музыказнаўцаў выйшлі з асяроддзя беларускіх магнатаў і шляхты, што для таго часу было натуральным, улічваючы іх магчымасці атрымаць адукацыю. У адрозненне ад простага люду (сялян, мяшчан, рамеснікаў) дваранства падвяргалася найбольшаму ўздзеянню польскай культуры. Чаму? Таму што з 1697 года польская мова стала не толькі адзінай дзяржаўнай, але і асноўнай літаратурнай. Гэта прывяло да таго, што веданне польскай мовы стала неабходным для ўсіх, хто хацеў і меў матэрыяльныя магчымасці стаць адукаваным чалавекам. У выніку таго, што простыя людзі не мелі такіх магчымасцей, яны ў меншай ступені былі пад уздзеяннем польскай мовы і культуры і захавалі сваю мову і культуру.
Разам з тым, трэба адзначыць, што, нягледзячы на значную паланізацыю беларускага дваранства, няма ніякіх падстаў лічыць яго польскім і тым больш адмаўляць яго беларускае паходжанне. Аналіз архіўных матэрыялаў аб паходжанні магнатскіх родаў, вядомых дзеячоў навукі і культуры, якія нарадзіліся на Беларусі, сведчыць аб тым, што амаль усе яны з'яўляліся беларусамі або мелі беларускія карані. Да беларускіх магнацкіх родаў адносіліся Сапегі, Глебовічы, Валовічы, Тышкевічы, Астрожскія, Друцкія, Агінскія і інш. Значна абеларусіліся, засвоілі беларускую культуру і мову магнацкія роды літоўскага паходжання -Радзівілы, Алелькавічы, Гальшанскія, Пацы і інш. Вось чаму, нават прыняўшы каталіцызм і полькую мову ў якасці літаратурнай, некаторыя магнаты і многія сярод шляхты карысталіся на радзіме, у асабістым жыцці беларускай мовай.
Па звестках перапісу насельніцтва 1897 года многія беларускія дваране запісалі ў якасці роднай — беларускую мову. Напрыклад, у Віленскай губерні больш як 1/3 усіх дваран прызналі беларускую мову сваёй роднай. Таму веравызнанне не павінна ні ў якім разе брацца ў разлік пры вызначэнні нацыянальнасці. Адносіць да палякаў этнічных беларусаў толькі таму, што ў іх каталіцкае веравызнанне, сілай навязанае ў мінулым беларусам, было такім жа глупствам, як і аднесці ўсіх палякаў, беларусаў і літоўцаў, спавяда-ўшых у мінулым пратэстанства ў форме кальвінізму, які прыйшоў з Англіі, да англічан, а рускіх, якія сёння захапляюцца індыйскімі культамі, да індусаў. У гэтай сувязі трэба адзначыць, што створаная культурнымі дзеячамі Беларусі літаратурная спадчына на польскай, а пазней на рускай мовах ў розных галінах навукі, літаратуры, сацыяльна-палітычнай, філасофскай і прававой думкі на працягу ХІV–ХІХ стст. бясспрэчна з'яўляецца арганічнай часткай беларускай культуры.
Пасля трох падзелаў Рэчы Паспалітай (1772, 1793, 1795 гг.) Беларусь была далучана да Расіі. Даволі ўмераная палітыка, якую праводзіў царскі ўрад у адносінах да Беларусі, спачатку прынесла значныя пазітыўныя змены ў жыцці беларускага народа, і гэта ні ў якім разе нельга адмаўляць. Але ўжо ў 30-я гады XIX ст., асабліва пасля задушэння паўстання 1830–1831 гг., адносіны царскай адміністрацыі да нацыянальнай палітыкі на Беларусі рэзка змяніліся. Быў створаны спецыяльны Камітэт па справах заходніх губерняў, галоўнай мэтай якога было ўзмацненне рускага ўплыву ў гэтых губернях, хоць афіцыйнай забароны беларускай культуры, мовы не было. У 1832 годзе быў закрыты Віленскі універсітэт. Полацкі царкоўны сабор 1839 года абвясціў "уз'яднанне" уніятаў з пануючай праваслаўнай царквой.
У 1840 годзе быў адменены Статут Вялікага княства Літоўскага, што датычыцца назваў "Беларусь" і "Літва", то яны афіцыйна не былі забаронены, як аб гэтым сцвярджаюць некаторыя навукоўцы. У той жа час стала распаўсюджвацца так званая тэорыя заходнерусізму, паводле якой беларусы лічыліся не самастойным этнасам, а адгалінаваннем расійскага народа. Этнаграфічныя асаблівасці, якія адрознівалі беларусаў ад рускіх, тлумачыліся польскім уплывам і падлягалі знішчэнню дзеля аднаўлення нібыта "спрадвечна рускага характару краю". Усё гэта з'яўлялася вялікай перашкодай на шляху нацыянальнай кансалідацыі беларускага насельніцтва, усведамленні ім самастойнасці беларускага этнасу, фарміраванні нацыя-нальнай самасвядомасці. Таму існавала мноства саманазваў сярод розных слаёў насельніцтва Беларусі. Сярод сялян захоўвалася сістэма этнанімічных саманазваў, якая склалася яшчэ ў ХVІ–ХVІІ стст. Літвінамі сябе па-ранейшаму называлі жыхары Гродзенскага, Ваўкавыскага, Слонімскага, часткова Слуцкага паветаў. У Віленскай губерні, Мінскім, Барысаўскім паветах літвінамі называлі толькі католікаў, а праваслаўных – беларусамі. Заходнюю Беларусь, як і раней, называлі Літвой, а этнічную Літву – Жмуддзю, Самагіціяй. Саманазва "беларусы" была шырока распаўсюджана на "гістарычнай Беларусі" – Віцебшчыне, Магілёўшчыне, Смаленшчыне, але яна мела пераважна тапанімічны характар. Захоўваліся і шматлікія эт-ніконы тыпу віцебцы, магілёўцы, гомельцы, мінчукі. У Слуцкім павеце насельніцтва некалькіх дзесяткаў вёсак называлі чарнарусамі. Большасць памешчыцкага дваранства, 92% якога былі католікамі, лічылі сябе палякамі. Дробная шляхта сваю этнічную прыналежнасць звязвала з канфесіянальнай: католікі лічылі сябе палякамі, праваслаўныя – рускімі. Аналагічным чынам вызначалі сябе і мяшчане. Этнічнае самавызначэнне інтэлігенцыі залежала, галоўным чынам, ад яе палітычнай арыентацыі. Большая частка яе аддавала перавагу польскай дэмакратычнай культуры. I толькі сярод адносна нешматлікага кола дэмакратычнай інтэлігенцыі сфарміравалася думка аб самастойнасці беларускага этнасу. Лідэрам гэтай групы стаў К.Каліноўскі. Аб гэтым сведчаць яго публікацыі ў газеце "Мужыцкая праўда", а таксама тое, што падчас паўстання 1863–1864 гадоў, на Віленшчыне былі адкрыты беларускія школы, нацыянальныя ідэі пачалі засвойвацца шырокімі народнымі масамі.
Вялікія страты насельніцтва Беларусі адбываліся ў перыяд войн, якія вяла Расія з іншымі краінамі. Толькі ў час Айчыннай вайны 1812 года у найбольш разбураных беларускіх паветах загінула каля чвэрці мужчынскага насельніцтва, больш як у тры разы скарацілася колькасць жыхароў Мінска і Віцебска. Стрымлівала рост беларускага насельніцтва ўзмацненне феадальна-прыгонніцкіх адносін, асабліва ў 1840–1850-я гады. Вось чаму за перыяд з 1796 па 1858 год насельніцтва Беларусі павялічылася толькі на 27% і склала ўсяго 3,3 млн. чалавек (у сучасных межах Беларусі). Гарадское насельніцтва павялічылася за гэты час з 5,2% да 10% [3, с. 23].
Адметныя змены ў складзе насельніцтва Беларусі адбыліся ў выніку рэформы 1861 года. Гэта было абумоўлена пазітыўнымі зрухамі ў эканамічным развіцці Беларусі ў паслярэформенны перыяд. Вялікае значэнне мела будаўніцтва новых шляхоў зносін, асабліва густой сеткі чыгунак.                   У пачатку 1880-х гадоў трансфармавалася структура сельскай гаспадаркі, значнае месца заняла малочная жывёлагадоўля. У севазвароце істотна павялічылася доля тэхнічных культур. Адбывалася пераарыентацыя сельскай гаспадаркі са знешняга на ўнутраны рынак. Хутка развівалася прамысловасць, якая перапрацоўвала мясцовую сыравіну (вінакурная, лесапільная, дрэваапрацоўчая). Большую частку таварнай прадукцыі давалі буйныя гаспадаркі, якім належала да 55% зямлі. Значна палепшылася эканамічнае становішча сялян. Вынікам гэтага стаў надзвычай хуткі рост колькасці насельніцтва – найбольш інтэнсіўны за ўсю гісторыю Беларусі. За 40 паслярэформенных гадоў колькасць яго падвоілася. У 1897 годзе на Беларусі (у сучасных межах) жыло 6,5 млн. чалавек [7, с. 471].
У гэтыя гады значна ўзмацніўся на Беларусі рускі ўплыў. Справа ў тым, што пасля падаўлення паўстання 1863 года царскі ўрад праз царкву, асвету, друк, дзяржаўныя ўстановы рэзка ўзмацніў ідэалагічную апрацоўку беларускага насельніцтва. Царская адміністрацыя пільна сачыла за выхаваннем беларусаў у духу вернасці цару, праваслаўнай царкве. Настойліва і паслядоўна даказвалася, што беларусы – гэта тыя ж рускія, толькі "сапсаваныя" польска-каталіцкім уплывам, што ім, як мага хутчэй, трэба пазбавіцца ад сваёй "мужыцкай", "хамскай" мовы і зліцца з велікарусамі. За ўдзел студэнтаў у паўстанні ўлады закрылі адзіную на Беларусі вышэйшую навучальную ўстанову – Горы-Горацкі земляробчы інстытут, скарацілі колькасць сярэдніх навучальных устаноў. Маёнткі памешчыкаў, якія мелі дачыненне да паўстання, канфіскоўваліся ў казну і на льготных умовах перадаваліся царскім генералам і чыноўнікам, выхадцам з цэнтральных губерняў.
3 мэтай выкаранення паланізму на Беларусі і Літве польскае землеўладанне замянялася рускім. Толькі ў 1864–1870 гадах у Віленскай, Віцебскай, Менскай і Гародзенскай губернях колькасць рускіх памешчыкаў вырасла з 1458 да 2433, а плошча іх уладанняў падвоілася і дасягнула 3669 тысяч дзесяцін. У выніку такой палітыкі царскага ўрада на працягу 1858-1897 гадоў удзельная вага насельніцтва, якое лічыла сябе рускім, павялічылася ў 12 разоў і склала 3,6% усіх жыхароў Беларусі. Русіфікацыя закранула, галоўным чынам, прадстаўнікоў пануючых пластоў насельніцтва. Сярод купцоў, тых, хто лічыў роднай мовай рускую, было ў 3,3 раза больш, сярод дваран – у 5,5 раза, сярод духавенства у 16 разоў больш, чым у сярэднім па Беларусі. Найбольш інтэнсіўна гэты працэс ішоў у гарадах, дзе удзельная вага беларусаў знізілася ў 2 разы, а ў Смаленскай губерні, паводле афіцыйнай статыстыкі, доля беларусаў за 40 паслярэформенных гадоў скарацілася з 53,6% да 6,6% [7, с. 472].
Сярод сялян Беларусі рускія складалі ўсяго 5%, а сярод патомных дваран – 16, асабістых дваран (чыноўнікаў) – 51,8%, духавенства – 61,5%.
Значна скарацілася на Беларусі колькасць католікаў. Пасля скасавання ў 1839 годзе уніі і далучэння уніятаў да дзяржаўнай царквы праваслаўныя сярод беларусаў, у цэлым, сталі значнай большасцю (у 1897 г. – 81,2%). Асноўная маса беларусаў-католікаў пражывала на Віленшчыне і Гродзеншчыне. У Віленскай губерні ў 1897 годзе яны складалі 58,5%.                       У Менскай і Віцебскай губернях удзельная вага католікаў сярод беларускага насельніцтва была 9–10,5%, у Магілёўскай – 2%, а ў цэлым па Заходнім краі — 18,8% [4, с. 333].
На Беларусі распаўсюджваліся шматлікія абмежаваныя законы, што датычылі яўрэйскага насельніцтва. Яшчэ ў канцы XVIII стагоддзя (1794 г.) была ўстаноўлена мяжа яўрэйскай аседласці. Яўрэям дазвалялася сяліцца толькі ў заходніх губернях Расіі, у тым ліку беларускіх У 1882 годзе Аляксандр III падпісаў закон, які забараняў яўрэям і ў раёне аседласці жыць за межамі гарадоў і мястэчак, купляць і арэндаваць зямлю. У пачатку 90-х гадоў у Беларусь была выслана значная колькасць яўрэяў з Масквы і іншых гарадоў Цэнтральнай Расіі. Такім чынам была створана штучная перанаселе-насць беларускіх гарадоў яўрэямі. Лішак працаздольнага яўрэйскага насельніцгва ў гарадах і мястэчках пяці заходніх губерняў (Магілёўскай, Менскай, Гарадзенскай, Віленскай і Віцебскай) у пачатку 90-х гадоў перавышаў 470 тысяч і быў значна большы, чым усё насельніцтва Менска, Віцебска, Гародні, Пінска, Гомеля, Бабруйска Магілёва. Яўрэі не прымаліся на работу ў дзяржаўныя ўстановы, паліцыю, на афіцэрскія пасады ў войску, а таксама на чыгуначны транспарт.
Перанаселенасць беларускіх гарадоў яўрэямі істотна стрымлівала прыток у іх мясцовага сельскага насельніцтва. Колькасць выхадцаў з вёскі сярод гараджан пяці заходніх губерняў у 1866 годзе вагалася ад 0,9 да 7,2%, а ў сярэднім на адну губерню складала З,4% – усяго каля 3,6 тысячы. Асноўная маса "лішняга" на сваёй радзіме беларускага сялянства вымушана была шукаць заробкаў у іншых раёнах Расіі і за яе межамі. У 1897 годзе ў Пецярбурзе жыло 66,5 тысячы беларусаў, у Маскве – 15,9 тысячы, у Адэсе – 16,9 тысячы і г.д. [3, с. 25].
Такім чынам, дэмаграфічная палітыка царызму дэфармавала міграцыйныя працэсы сельскага насельніцтва і нацыянальны склад гарадскога насельніцтва, істотна тармазіла сацыяльна-эканамічнае, грамадска-палітычнае і культурнае развіццё Беларусі.
 
3. Эканамічныя і палітычныя фактары фарміравання беларускай буржуазнай нацыі ў ХІХ – пачатку ХХ ст.
 
Нацыя (ад лац. паtio – племя, народ) – гістарычная супольнасць людзей, якая характарызуецца ўстойлівымі эканамічнымі і тэрытарыяльнымі сувязямі, агульнасцю мовы, культуры, характару, побыту, традыцый, звычаяў, самасвядомасці. Нацыі ўзнікаюць на базе феадальных народнасцей у перыяд станаўлення капіталістычнага спосабу вытворчасці. Рашаючую ролю ў пераўтварэнні народнасцей у нацыі адыгрываюць капіталістычныя эканамічныя сувязі, фарміраванне ўнутранага рынку. Непасрэдна звязаны з эканамічным фактарам пры кансалідацыі нацый сацыяльны, палітычны, дэмаграфічны.
Адмена прыгоннага права і іншыя буржуазныя рэформы праклалі шлях для развіцця рыначных, капіталістычных адносін, якія, ў сваю чаргу, сталі эканамічнай асновай фарміравання беларускай нацыі. Стаў істотна змяняцца сацыяльны склад насельніцтва. Развіццё капіталістычных адносін прывяло да разлажэння класаў-саслоўяў феадальнага грамадства – сялян, мяшчан-рамеснікаў, дробных гандляроў, купцоў, дваран-памешчыкаў – і фарміравання на іх аснове новых класаў – пралетарыяту і буржуазіі.
Станаўленне буржуазнага грамадства мела ў Беларусі шэраг спецыфічных рыс. На ўтварэнні класаў буржуазнага грамадства адмоўна адбівалася эканамічная слабасць гарадоў, немагчымасць знайсці ў іх працу для вялікай колькасці беззямельных і малазямельных сялян, стрымліванне разлажэння памешчыцкага землеўладання. Беларуская нацыянальная буржуазія знаходзілася яшчэ на стадыі станаўлення і ўяўляла з сябе слабую праслойку мясцовай шматнацыянальнай буржуазіі. Асноўныя капіталы краю знаходзіліся ў руках польскіх і рускіх памешчыкаў, яўрэйскіх купцоў і прамыслоўцаў. Беларуская аграрная буржуазія, падзеленая па веравызнанні на праваслаўных і каталікоў, да канца не ўсвядоміла свайго нацыянальнага адзінства і часта індыферэнтна ставілася да праяў беларускага нацыянальнага руху.
Сацыяльнай базай для росту пралетарскага насельніцтва з'яўлялася сялянская бедната. Яна налічвала каля 2,8 млн, чалавек. 3 іх 1,5 млн. складала працаздольнае насельніцтва. Гарадскі пралетарыят на Беларусі папаўняўся за кошт збяднелых мяшчан, рамеснікаў, гандляроў, якія не вытрымлівалі канкурэнцыі з боку буйных прамысловых і гандлёвых прадпрыемстваў, траплялі ў залежнасць ад іх і ператвараліся ў наёмных рабочых. На рубяжы ХІХ-ХХ стст. агульная колькасць наёмных рабочых на Беларусі перавышала 460 тысяч, у тым ліку 237 тысяч – у прамысловасці.
Буйная буржуазія фарміравалася з асяроддзя купцоў і памешчыкаў-прамыслоўцаў. У 90-я гады з 741 мануфактуры і фабрыкі 343 (46%) былі ўласнасцю дваран, 293 (40%) – купцоў, 89 (12%) – мяшчан. Трэба адзначыць, што больш як паловы (51%) фабрык і заводаў на Беларусі уласнікам з'яўлялася яўрэйская буржуазія. У цэлым з 290 тысяч чалавек, занятых у канцы 90-х гадоў у прамысловасці, гандлі, транспарце і сродках сувязі пяці заходніх губерняў, а таксама ў ролі хатняй прыслугі, беларусаў (па мове) налічвалася 48,7 тысячы (17%), рускіх – 29,4 тысячы (10%), палякаў – 29,6 тысячы (10,2%), яўрэяў – 173,5 тысячы (60%) [3, с. 26].
Такім чынам, складаўся другі клас новага грамадства — буржуазія, якая валодала сродкамі вытворчасці, ідэямі і навыкамі для арганізацыі рыначнай гаспадаркі і жыла за кошт інвестыцыі капіталаў. Беларуская нацыянальная буржуазія ў другой палове XIX стагоддзя знаходзілася ў стадыі станаўлення. Асноўны капітал краю – зямельны, прамысловы, гандлёвы – знаходзіўся не ў яе руках, а ва ўласнасці польскіх і рускіх памешчыкаў, яўрэйскіх купцоў і прамыслоўцаў. Яна, у значнай меры паланізаваная і русіфікаваная, расколатая па веравызнанні, нават у канцы XIX стагоддзя не ўсведамляла свайго адзінства, варожа ставілася да праяў нацыянальнага руху, да барацьбы за раўнапраўе сваей мовы і культуры.
 
4. Афармленне беларускай нацыянальнай ідэі і яе адлюстраванне ў грамадска-палітычнай думцы
 
У той жа час, асабліва ў другой палове XIX стагоддзя, значна актывізаваўся беларускі нацыянальны рух, накіраваны на фарміраванне нацыянальнай самасвядомасці. Сярод шырокага кола мясцовай інтэлігенцыі пашырылася цікавасць да гісторыі мінулага Беларусі. Паступова з польскамоўнага літаратурнага руху вылучылася так званая беларуская школа, творчасць якой была прысвечана Беларусі. Асобныя творы Я.Чачота, Я.Баршчэўскага, А.Рыпінскага, У. Сыракомлі былі напісаны на беларускай мове, а ў В.Дуніна-Марцінкевіча яна стала асноўнай. 3 Беларуссю была звязана творчасць мастакоў В.Ваньковіча, В.Дмахоўскага, Я.Дамеля і інш. 90-я гады былі сабраны і апублікаваны ўнікальныя па багацці і каштоўнасці матэрыялы пра мову і духоўную культуру беларускага народа, якія засведчылі факт існавання самастойнага беларускага этнасу (даследаванні І.Насовіча, М.Дзмітрыева, Ю.Крачкоўскага, М.Нікіфароўскага, Я.Карскага, М.Федароўскага і інш.). З'явіліся гістарычныя і этнаграфічныя даследаванні М.Доўнар-Запольскага, М Янчука, А.Слупскага і інш., у якіх з навуковых падстаў даследуюцца пытанні станаўлення беларускага этнасу.
У 80-я гады XIX ст. у Пецярбургу дзейнічаў беларускі народніцкі гурток «Гоман», які выдаў два нумары аднайменнага часопіса ў 1884 г.                У публікацыях «Лісты аб Беларусі», «Пасланне да землякоў-беларусаў» дадзена тэарэтычнае абгрунтаванне існавання самастойнага беларускага этнасу, вылучаны задачы перад інтэлігенцыяй па пашырэнні нацыянальнай свядомасці. Група «Гоман» тэарэтычна абгрунтавала існаванне беларускай нацыі і выставіла патрабаванне сацыяльнага і нацыянальнага разняволення беларускага народа, ажыццяўленне якога звязвала з перамогай народнай рэвалюцыі ў Расіі, пераходам улады ў рукі ўстаноўчага сходу і ўтварэннем федэрацыі свабодных раўнапраўных
и т.д.................


Перейти к полному тексту работы


Скачать работу с онлайн повышением уникальности до 90% по antiplagiat.ru, etxt.ru или advego.ru


Смотреть полный текст работы бесплатно


Смотреть похожие работы


* Примечание. Уникальность работы указана на дату публикации, текущее значение может отличаться от указанного.