На бирже курсовых и дипломных проектов можно найти образцы готовых работ или получить помощь в написании уникальных курсовых работ, дипломов, лабораторных работ, контрольных работ, диссертаций, рефератов. Так же вы мажете самостоятельно повысить уникальность своей работы для прохождения проверки на плагиат всего за несколько минут.

ЛИЧНЫЙ КАБИНЕТ 

 

Здравствуйте гость!

 

Логин:

Пароль:

 

Запомнить

 

 

Забыли пароль? Регистрация

Повышение уникальности

Предлагаем нашим посетителям воспользоваться бесплатным программным обеспечением «StudentHelp», которое позволит вам всего за несколько минут, выполнить повышение уникальности любого файла в формате MS Word. После такого повышения уникальности, ваша работа легко пройдете проверку в системах антиплагиат вуз, antiplagiat.ru, etxt.ru или advego.ru. Программа «StudentHelp» работает по уникальной технологии и при повышении уникальности не вставляет в текст скрытых символов, и даже если препод скопирует текст в блокнот – не увидит ни каких отличий от текста в Word файле.

Результат поиска


Наименование:


научная работа Няласна-простая мова

Информация:

Тип работы: научная работа. Добавлен: 08.10.2012. Сдан: 2011. Страниц: 6. Уникальность по antiplagiat.ru: < 30%

Описание (план):


    План
    Уводзіны…………………………………………………………………...3
    Глава. Няўласна-простая мова як кампанент мастацкага тэксту ...…..7
    Заключэнне………………………………………………………….........18
    Літаратура………………………………………………………………...20 
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     

    Уводзіны
    У літаратурнай мове, пераважна ў мастацкім і публістычных стылях, з большай або меншай дакладнасцю перадаецца чужое выказванне. Дакладнасць перадачы выбіраецца ў залежнасці ад пастаўленых аўтарам мэт і задач, ад стылістычных, сэнсавых і структурных кампанентаў мастацкага тэксту. Чужое выказванне можа перадавацца ў выглядзе простай, ускоснай і няўласна-простай мовы. Усе гэтыя спосабы перадачы чужой мовы знаходзяць даволі шырокае выкарыстанне ў празаічных творах І. Навуменкі. Усё апісанае аўтарам настолькі ярка і вобразна паўстае перад чытачом, што ўжывую бачыш: кожны герой гаворыць на свой лад і манер, паказвае свае схільнасці і толькі яму ўласцівыя здольнасці. У кожным творы І. Навуменкі прысутнічае атмасфера душэўнай цеплыні, шчырасці, добразычлівасці, непасрэднасці, якая паказвае народнае жыццё ва ўсіх праявах: у вялікім і малым, у гераічным і будзёным, у гумарыстычным і праўдзівым. І ўсё гэта не абыходзіцца без чужой мовы, якая дае магчымасць пісьменніку дакладна адлюстраваць характар персанажа, яго паводзіны, спецыфічныя, толькі яму ўласцівыя асаблівасці і спосабы словаўжывання, граматычныя асаблівасці і жывую інтанацыю персанажа.
    У сучаснай беларускай лінгвістыцы ёсць шмат даследаванняў такіх спосабаў перадачы чужаслоўя, як простая, ускосная, няўласна-простая мова, дыялог, палілог. Займаліся гэтай праблемай Л. І. Бурак,                М. Я. Цікоцкі, М. С. Яўневіч, П. У. Сцяцко, А. А. Мілашэўская і інш. Упершыню М. В. Ламаносаў увёў зыходныя тэрміны для абазначэння асноўных формаў і разнавіднасцей чужой мовы: «речи вносные», «вводные речи» - «прямые и косвенные», «косвенная вводная речь». Тэрмін чужая мова, які ўзнік пазней, з`яўляецца, на думку                           Г. М. Чумакова, кантамінацыяй тэрміналагізіраваных выказванняў «речи вносные» (М. В. Ламаносаў) і «чужие слова» (А. Х. Вастокаў,                 Ф. І Буслаеў). [31]
    Вывучэннем  чужой мовы на матэрыяле пісьмовых (у асноўным мастацкіх) тэкстаў у  розны час займаліся Н. С. Паспелаў, Г. М. Чумакоў, М. К. Мілых, Л. М. Мурзін, І. І. Каўтунова і іншыя. Формы перадачы чужой мовы сталі аб`ектам даследвання ў асноўным у граматычных і стылістычных адносінах. [24, 52]
    Асобна  не разглядаліся пытанні функцыянавання сродкаў перадачы чужой мовы на матэрыяле рамана І. Навуменкі “Сасна пры дарозе”, узаемадзеянне розных сродкаў. Гэтыя пытанні, на нашу думку, з`яўляюцца надзвычай важнымі: сродкі перадачы чужой мовы належаць да ліку адметных сінтаксічных адзінак.
    Недастатковая распрацаванасць названай праблемы, адсутнасць у беларускім мовазнаўстве спецыяльных даследванняў сродкаў  перадачы чужой мовы ў творчасці І. Навуменкі і абумовілі выбар тэмы працы.
    Тэма  працы важная і актуальная, паколькі дае магчымасць раскрыць спецыфіку мастацкага тэксту і асаблівасці тэксту пісьменніка.
    Больш таго, гэтая тэма вывучаецца і ў  агульнаадукацыйнай школе, і амаль усе спосабы перадачы чужой мовы ўведзены ў праграмы школьных курсаў мовы, за выключэннем няўласна-простай мовы. Аднак стылістычны аспект праблемы чужаслоўя ў беларусістыцы не знайшоў сваёй распрацоўкі.
    Мэта працы – вызначыць спосабы перадачы чужой мовы як сродку аўтарскай характарыстыкі персанажаў, іх паводзін, побыту, погляду на жыццёвыя з`явы і г. д.
    У сувязі з гэтым неабходна вырашыць наступныя задачы:
    - вывучыць адпаведную лінгвістычную  і літаратуразнаўчую літаратуру;
    - даць паняцце чужаслоўя –няўласна-простай мовы;
    - выявіць спосабы перадачы чужой  мовы як кампанента мовы рамана;
    - даць структурна-граматычную характарыстыку  канструкцый, якімі перадаецца  чужое выказванне;
    - вызначыць сінтаксічныя і семантычныя  адносіны паміж састаўнымі часткамі  сказаў з чужой мовай, апісаць граматычныя сродкі выражэння гэтых адносін;
    - вызначыць сродкі ўвядзення чужаслоўя  ў мову рамана;
    - прааналізаваць асаблівасці функцыянавання чужой мовы ў мастацкім тэксце.
    «Трапляючы  ў сферу стылістыкі мастацкай  літаратуры, матэрыял стылістыкі мовы і стылістыкі маўлення падпадае пад новае пераразмеркаванне і новую групоўку ў слоўна-эстэтычным плане, набываючы іншае жыццё і ўключаючыся ў творчую перспектыву, – робіцца базай для афармлення дынамічнай структуры вобраза аўтара, апавядальніка, лірычнага і драматычнага стыляў, маўлення персанажаў, іх вобразаў і г. д.», - піша В. У. Вінаградаў. [10, 85]
    Аб`ектам  даследвання з`яўляюцца сродкі перадачы чужаслоўя ў мове рамана І. Навуменкі.
    Прадмет даследвання – структурна-семантычныя  і функцыянальныя асаблівасці чужаслоўя.
    Матэрыялам  даследвання паслужылі факты, узятыя з тэкста рамана     І. Навуменкі.
    Метадамі даследвання з`яўляюцца апісальны, супастаўляльны, статыстычны, трансфармацыйны.
    Практычная  вартасць атрыманых вынікаў. Навуковыя  факты, палажэнні і абагульненні даследвання могуць быць выкарыстаны у практыцы выкладання курса сучаснай беларускай літаратурнай мовы, лінгвістычнага аналізу тэксту, пры падрыхтоўцы спецкурсаў па праблемах структурна-семантычных і функцыянальных асаблівасцей сродкаў перадачы чужой мовы. Вынікі праведзенага даследавання могуць знайсці прымяненне пры вывучэнні стылістыкі, а таксама пры выкладанні твораў І. Навуменкі ў школе.
    Структура і аб`ём: праца складаецца з уводзін, асноўнай главы, заключэння і спіса літаратуры.
 

  Глава . Няўласна-простая мова як кампанент мастацкага тэксту
     Своеасаблівым спосабам перадачы чужой мовы ці думкі  з`яўляецца няўласна-простая мова, якая шырока выкарыстоўваецца ў рамане                 І. Навуменкі “Сасна пры дарозе”. Няўласна-простая мова – гэта граматычная катэгорыя, адзін са спосабаў перадачы чужаслоўя, што выкарыстоўваецца для ўзнаўлення думак персанажа, стварэння вобразнай характарыстыкі героя. У адрозненне ад іншых спосабаў перадачы чужой мовы (простага ці ўскоснага), якія вызначаюцца адпаведным сінтаксічным афармленнем, разнастайнай будовай састаўных частак, канструкцыі з няўласна-простай мовай не афармляюцца ў строгую структурную схему. (А. А. Мілашэўская)[23, 66]
      На  думку М. С. Яўневіча, П. У. Сцяцко, “няўласна-простая мова блізкая да простай: у ёй захоўваюцца лексічныя і сінтаксічныя асаблівасці чужога выказвання, эмацыянальнасць і выразнасць яго. Як падача чужой мовы з пункту погляду аўтара, няўласна-простая мова набліжаецца да ўскоснай: у ёй адбываецца тая самая замена асабовых форм дзеясловаў, прыналежпых і асабовых займеннікаў, што і ва ўскоснай мове. Спецыфічнае для няўласна-простай мовы тое, што яна звычайна афармляецца як адначленная канструкцыя, без слоў аўтара, часта мае форму пытальнага ці клічнага сказа.” [34, 235]
     Менавіта няўласна-простая мова дае магчымасць пісьменніку замяніць апавядальніка, перадаць яго функцыю персанажу, дзе дзейная асоба сама выступае перад намі з усімі ўласцівымі яму планамі, думкамі і меркаваннямі. У няўласна-простай мове захоўваюцца асноўныя лексічныя, граматычныя асаблівасці і эмацыянальна-экспрэсіўная афарбоўка чужога выказвання, але яно перадаецца ад імя аўтара або апавядальніка, а не таго, каму належыць непасрэдна: Яму хацелася закрычаць, затупаць на яе нагамі — яна ведала тое, што ёй ведаць не трэба: але ў яго не хапала на гэта сілы: дзяўчына сядзела, даверліва слухаючы яго [26, 118]; Міця не раз лавіў сябе на думцы, што старэйшыя глядзяць на жыццё прасцей, інакш, чым ён. Успомніў рамонтнікаў, іх уздыхі і сумныя вочы ў першыя месяцы вайны. Што думаюць цяпер гэтыя спакойныя, добрыя дзядзькі? У што вераць, на што спадзяваюцца?... [26, 171].
     Як  адзначала А. А. Мілашэўская, “няўласна-простая  мова дазваляе аўтару жыць жыццём свайго героя, выказваць думкі і пачуцці  дзейнай асобы, пакутаваць і радавацца разам з персанажамі”. [21, 114]
     У няўласна-простай мове маўленне гаворачай асобы зліваецца з аўтарскім, не адмяжоўваючыся ад апошняга ні словамі, якія ўказваюць на факт вымаўлення чужой мовы і яе крыніц (як у простай ці ўскоснай мовах), ні зменай займеннікавага плану (як у простай мове), ні спецыяльнай формай даданага сказа (як ва ўскоснай мове). У такіх выпадках аўтар як бы пераўвасабляецца ў сваіх герояў і, расказваючы пра іх думкі, перадаючы іх маўленне, выкарыстоўвае тыя лексічныя, фразеалагічныя, граматычныя сродкі, якія выкарыстоўвалі б яго героі ў падобных сітуацыях, што адлюстроўвае аўтар. Такая перадача чужой мовы (няўласна-простая мова) уяўляе сабой літаратурны прыём, з дапамогай якога пісьменнік можа ўводзіць спецыфічнае маўленне герояў у аўтарскае апавяданне, характарызуючы тым самым сваіх герояў, напрыклад:
     1) …У настаўніцкай ціхія галасы, смех. Міця стаіць, чакае. У яго цяпер адно жаданне: хутчэй апынуцца там, за дзвярамі, перад тварам тых, што прывялі яго сюды. Што пра яго ведаюць? Пра што будуць пытаць?.. Няўжо арыштавалі яшчэ каго-небудзь, апрача Сяргея?.. На ўсё адказ толькі там, за дзвярамі. Марудна цягнуцца секунды. Думаць ні аб чым не варта. Не трэба ніякіх здагадак. Самае страшнае – няпэўнасць. Яна расхаладжвае… Стой… Маўчы… [26, 281]
     2) Зноў успыхвае трывожнае запытанне да самога сябе: чаму ён спакойны?.. Людзям пагражае небяспека, смерць, а ён думае пра глупства. Нават стараецца думаць. Чаму так? Чаму пачуцці, душа выключаюцца нібы самі сабой?.. Замест сэрца камень. Што гэта – ахоўны інстынкт ці самы звычайны эгаізм, які чалавек не можа ў сабе задушыць?.. А можа, так трэба. Можа,чалавек проста не ўстане вынесці ўсяго, што бачыць, таму міжволі адварочваецца. Калі браць блізка да сэрца тое, што робіцца тут, дня не перажывеш… [26, 299]
     У гэтых двух урыўках выражаюцца думкі  Міці, пра якія не скажаш, бо ніхто не дапаможа.
     Няўласна-простая  мова не мае спецыяльных сінтаксічных формаў. З ускоснай мовай яе збліжае ўжыванне займеннікаў: гэта звычайна займеннікі трэцяй асобы (ён, яна, яны), з простай мовай – параўнальная свабода ў выбары лексічных, фразеалагічных, граматычных сродкаў, якія перадаюць экспрэсію дзейнай асобы. (А. А. Мілашэўская) [21, 114] Так, у няўласна-простай мове могуць быць клічныя, пытальныя сказы, выклічнікавыя сказы, звароткі, розныя часціцы, характэрныя для жывога гутарковага маўлення. Напрыклад:
     1) Міця бачыць – Сяргей стаіць, унурыўшы галаву. Знясілены, збіты. Ведае, што яго растраляюць. Ні кроплі надзеі на тое, што будзе жыць. На хвіліну Міцю робіцца страшна. Дзе, якія знайсці словы, каб усцешыць, падбадзёрыць?.. Усё, што мог, ужо сказаў. Можна крычаць, зневажаць, але хіба гэтым паможаш?.. Сяргея растраляюць. Ведае сам… Развітаўся з жыццём… Мёртваму ўсё адно… Але чаму немцы яго дасюль не растралялі? Ён, значыць, трэба ім… Каб выдаваў… Не, Сяргей не павінен выдаваць… Ёсць штосьці большае, чым жыццё аднаго чалавека. Трэба, каб помніў… [26, 292]
     У гэтым урыўку падаюцца думкі Міці, яго разважанне, захоўваецца інтанацыя  героя. З сінтаксічных структур пераважаюць  пытальныя сказы, інтанацыйна-незакончаныя.
     2) Там, пад Масквой, здарылася незразумелае, і Аўгуст Эрнеставіч усю ноч не мог апомніцца. Немцы ж стаялі пад самым горадам, бачылі яго ў біноклі, то чаму пабеглі, чаму армія, якая праславіла сябе на ўвесь свет, раптам на парозе перамогі асаромелася? [26, 167]
     Як  відаць з пададзеных прыкладаў, няўласна-простая  мова звычайна ідзе пасля аўтарскіх  слоў, яго выкладу. У аўтарскім тэксце могуць быць дзеясловы думкі (думае, сам сабе разважае, успамінае).
     Істотная  асаблівасць, якая збліжае няўласна-простую мову з ускоснай, - адноснае ўжыванне формаў часу. Дзеянне, якое абазначана дзеясловамі цяперашняга і прошлага часу, супастаўляецца з момантам думак, разважанняў героя. Дзеяслоўныя формы ў канструкцыях з няўласна-простай мовай існуюць незалежна ад ужывання іх у рэмарцы, а ва ўскоснай мове час дзеяслова залежыць ад часу дзеяслова ў галоўнай частцы. [21, 116]
     Параўнаем:
     няўласна-простая  мова: У Міці таксама ідэя. Сёння распілаваў зенітны снарад, напакаваны доўгімі парахавінамі. Адну падпаліў. Гарэла, як звычайны грабянец. Ясна – нанізаўшы на нітку парахавіны, можна зрабіць шнур, падпаліць і за той час, пакуль будзе гарэць, паспець адбегчыся ад міны. Але зноў жа, як зрабіць узрывальнік? Можа, прыстасаваць звычайны капсуль, як-небудзь выбіўшы яго з патрона? Але ці дасць ён патрэбную дэнатацыю? [26, 206]
     ускосная  мова: Ці азначае гэта, што немцы будуць караць савецкіх кіраўнікоў? Вялікая Германія зацікаўлена ў тым, каб на занятых ёю землях было спакойна. Нам не выгадна, каб тут панаваў беспарадак… Таму мы возьмем на службу ўсіх, хто да нас прыйдзе. [26, 103]
     Складанае сінтаксічнае цэлае, у якое ўваходзіць няўласна-простая мова, адрозніваецца ўстойлівасцю зместу, таму што заўсёды звязана з перадачай настрою героя, яго мовы. Звышфразаваму адзінству з няўласна-простай мовай уласціва свая мікратэма, гэта значыць, тое агульнае, што аб`ядноўвае асобныя сказы ў цэласнае сэнсавае адзінства, захаваць якое дапамагаюць пэўныя паказчыкі сувязі паміж сказамі: анафарыстычныя займеннікі і прыслоўі, якія выступаюць у якасці злучальных слоў:
     Не  хацеў знаёміць ні з кім, нават з  тымі, з якімі ён, Міця, разам слухаў радыё. Ён іх не падвядзе. Нікога не падвядзе. Лепш загіне. Што  думае пра яго  Сюзанна?.. Як там  яна хворая? [26, 309];
     Многіх  хапіла б на тое, каб  памерці гераічна, за хвіліну, думае Міця. Ён сам так памёр бы. А паспрабуй – за тыдзень… Ніхто нічога не можа пра сябе ведаць – пра сваю волю, мужнасць, - пакуль не трапіць у гэтае страшнае месца. Ніхто не можа сказаць: “Вытрымаю”…        [26, 306];
       мадальныя словы: Дык у чым жа сэнс верша пра сасну, напісанага двума вялікімі паэтамі? Можа, ў тым, што ўсё адолее чалавек. Адолее і будзе жыць. [26, 327]
     Нібы  іскра ў свядомасці ўспыхвае: «Можа, яны спецыяльна мяне тут паставілі. Каб запалохаць, зламаць... Можа, там, у настаўніцкай, Сяргей... Ён жа нічога не гаворыць, толькі крычыць...» [26, 279]
     Паколькі  мова аўтара цесна пераплятаецца  з мовай персанажа, то інтанацыя  – абавязковы кампанент у афармленні сінтаксічных адзінак. У канструкцыях з няўласна-простай мовай інтатанацыя ёсць абавязковы суправаджальны элемент структурнай схемы выказвання пры яго рэалізацыі без пасрэднікаў, абумоўлівае канкрэтнае значэнне зместу.
     У мастацкіх творах I. Навуменкі няўласна-простая  мова аформлена самастойнымі сказамі, а таксама - як састаўная частка складаных сказаў, якія ўводзяцца ў кантэкст без слоў аўтара. Сказы, што размешчаны перад і пасля няўласна-простай мовы ў абзацы, паказваюць на розныя падзеі, абставіны, якія выклікалі ці спарадзілі чужую мову або суправаджаюць яе: Новая хваля думак ахоплівае Міцю, нясе на сваёй плыні. Як немцы адважыліся арыштаваць дзіцянё? Як так можна?.. Каб зрабіць гэта, трэба прайсці папярэднюю падрыхтоўку ў тым мірным жыцці, калі людзі яшчэ не былі эсэсаўцамі. Але хіба калі-небудзь арыштоўвалі дзяцей?.. Хіба чалавек на гэта здольны?.. Эсэсаўцы не людзі тады?.. А можа, і над імі вісіць сіла, якой яны слепа падпарадкоўваюцца?.. Прыслужнікі смерці. Не, чалавек, які б ён ні быў дрэнны, не можа займаць такой пасады... [26, 299]
     Паводле структуры сказы з няўласна-простай мове рамана                   І. Навуменкі могуць быць самыя розныя: аднасастаўныя, двухсастаўныя простыя сказы; складаныя – складаназлучаныя, складаназалежныя, бяззлучнікавыя складаныя сказы, у залежнасці ад мэты, тэмы выказвання. Напрыклад:
     Так, раней проста думалася – палахлівы, шкурнік. Цяпер гэтак не скажаш. Язык не паварочваецца. Усё пераблыталася, змяшалася. Як вінаваціць чалавека, калі ён ратуе  сям`ю?... Хто здолее прынесці такую ахвяру? Можа, і ёсць людзі. Яны – героі… Аўсяннік – звычайны чалавек. Як Міцеў бацька, як большасць людзей, якіх Міця ведае… [26, 316]
     У гэтым урыўку 10 сказаў. Першы сказ складаны бяззлучнікавы, другі – абагулена-асабовы, трэці і чацвёрты – простыя двухсастаўныя, пяты – складаназалежны, пытальны, шосты, сёмы, восьмы і дзевяты – простыя, двухсастаўныя, дзесяты – камбінаваны. 
     Найбольш распаўсюджаны сярод складаных сказаў з няўласна-простай мовай у прозе I. Навуменкі бяззлучнікавыя складаныя сказы. Састаўныя часткі з няўласна-простай мовай у складаных бяззлучнікавых сказах аб'ядноўваюцца з дапамогай інтанацыі і маюць у сваім складзе займеннікі 3-й асобы. Часткі бяззлучнікавых сказаў узаемазвязаны і ўзаемаабумоўлены, вызначаюцца характарам сінтаксічных адносін паміж сабой і адпаведнай граматычнай будовай, нераўнамернай інтанацыяй, паколькі папярэдняя частка патрабуе ўдакладнення, паяснення з боку наступнай часткі. Як вядома, бяззлучнікавыя складаныя сказы прадстаўляюць сабой двухчленныя злучэнні разнародных па свайму сінтаксічнаму значэнню састаўных частак, для якіх у болынасці выпадкаў не ўласцівы паралелізм іх структурнай пабудовы. Бяззлучнікавыя сказы з няўласна-простай мовай у залежнасці ад сэнсавых адносін паміж часткамі, ад характару інтанацыі набліжаюцца да складаназалежных сказаў. Сінтаксічныя адносіны, якія існуюць паміж разнатыпнымі часткамі бяззлучнікавых сказаў, характэрны адносінам, што выражаюцца паміж састаўнымі часткамі складаназалежных сказаў. Такім чынам, паміж часткамі бяззлучнікавых сказаў могуць выражацца суб'ектыўныя, аб'ектыўныя, атрыбутыўныя і акалічнасныя адносіны.
     У бяззлучнікавых складаных сказах з  суб'ектыўнымі адносінамі частка з  няўласна-простай мовай звычайна выступае ў якасці другой састаўной  часткі і выконвае функцыю дзейніка пры выказніку першай састаўной  часткі: Дзіўнае ў чутках адно: немцы нібыта не збіраюцца прызнаваць правоў былых уласнікаў на іх маёмасць. [26, 131]
     Як  сведчаць прыклады, першая састаўная  частка, у асноўным, мае форму  безасабовага сказа, другая частка з  няўласна-простай мовай канкрэтызуе  выказнік першай часткі, у якім сканцэнтравана асноўная граматычная нагрузка ўсяго сказа: Паўсім відаць - Мікола ад душы рад, што спаткаўся з сябрамі, штоў школе, у якой ён не вучыцца хутка ўжо год, будзе шумнае зборышча. [26, 27] Частка з няўласна-простай мовай у такіх сказах канкрэтызуе дзеяслоў-выказнік ці састаўны іменны выказнік, якія засяроджваюць увагу на ўнутраным стане суб'екта ці называюць дзеянне, якое сканцэнтроўваецца ў самім суб'екце, несучы асноўную граматычную нагрузку.
     У бяззлучнікавых складаных сказах з  аб'ектыўнымі адносінамі частка з няўласна-простай мовай выступае ў якасці другой састаўной часткі канструкцыі і выконвае ролю прамога дапаўнення да выказніка першай састаўной часткі: Ён зведаў, ці, праўдзівей кажучы, адчуў, і нешта іншае: жаданне смерці можа быць гэткім жа прывабным, як і кожнае іншае жаданне. [26, 46]
     У саставе першай часткі прысутнічае  слова або група слоў, значэнне якіх патрабуе пасля сябе аб'екта. Другая частка з няўласна-простай мовай  выражае гэты аб'ект. Першая частка ў такіх сказах граматычна і лексічна не завершаная, без другой часткі яна была б не зразумелай чытачу. Абедзве часткі ў складаных бязлучнікавых сказах з аб'ектыўнымі адносінамі паміж часткамі цесна звязаны і ўтвараюць адну камунікатыўную адзінку.
     У бяззлучнікавых складаных сказах з атрыбутыўнымі адносінамі частка з няўласна-простай мовай размяшчаецца пасля першай і выконвае функцыю азначэння да асобных членаў першай састаўной часткі: Іншы раз у Юрыя мільгае думка: пайсці да яго, скарыцца, насунуць на рукаў павязку міліцэйскага. [26, 269] Узнікае жаданне: устаць, пайсці ў хату, выпіць два кубкі халоднай, толькі што прынесенай са студні вады...  [26, 270]. Як сведчаць прыклады, частка з няўласна-простай мовай звычайна знаходзіцца ў постпазіцыі да першай часткі бяззлучнікавага складанага сказа, паясняе дзейнік, які выражаецца назоўнікам з лексічным значэннем думкі, меркавання, маўлення: Не раз мільгала думка - стаць ляснічым, садзіць бярозкі і сосны. [26, 19] Міця ловіць сябе на дзіўным адчуванні - ён зусім спакойны. [26, 299] Сустракаюцца сказы, у якіх частка з няўласна-простай мовай удакладняе дапаўненне, іменны выказнік, выражаны прыметнікам або ўказальным займеннікам: Узнікла здагадка - яркая, імгненная, як успышка электрычнай іскры, працяла наскрозь нечаканай радасцю. [26, 271] Зноў успыхвае трывожнае запытанне да самога сябе: чаму ён спакойны?.. Людзям пагражае небяспека, смерць, а ён думае пра глупства. [26, 299] Становішча настаўніка мала змяніла знешні Міколаў выгляд: ходзіць ён у тых жа вялізных, змазаных дзёгцем ботах, у шэрым, перашытым з вайсковага шыняля, лапсардаку. [26, 25]
     Пісьменнік  выкарыстоўвае такія канструкцыі  з мэтай выдзеліць героя, паказаць яго індывідуальнасць, адносіны да іншых, перажыванні і імкненне ажывіць  мову персанажа.
     Акалічнасныя  адносіны паміж састаўнымі часткамі бяззлучнікавых складаных сказаў з няўласна-простай мовай маюць некалькі разнавіднасцей. Сярод іх найболын пашыранымі з'яўляюцца сказы з прычына-выніковымі адносінамі, умоўна-выніковымі і адносінамі спосабу дзеяння.
     У бяззлучнікавыя складаныя сказы з прычынна-выніковымі адносінамі ўваходзяць сказы, дзе адна састаўная частка (звычайна першая) змяшчае паведамленне пра вынік той прычыны, якая названа ў частцы з няўласна-простай мовай. Прычынна-выніковыя адносіны грунтуюцца на лексіка-граматычным значэнні слоў-выказнікаў састаўных частак бяззлучнікавых сказаў з няўласна-простай мовай: Цяпер заўсёды з карзінай, якая пакуль што замяняе партфель. Карзіна ёмістая - у ёй Мікола носіць дырэктывы з райана, сшыткі для сваіх вучняў і сала, якім забяспечвае яго маці. [26, 25] 3 выпадку свята на Міколу абновы - сарочка ў вялікія клеткі і сіні фрэнч з тоўстага сукна - прыкметы яго ўзросшага дабрабыту. [26, 25] Міця ловіць сябе на дзіўным адчуванні - ён зусім спакойны. [26, 299] Прычыннае або выніковае значэнне можа мець як першая, так і другая частка з няўласна-простай мовай. Менавіта таму ні адна частка не можа існаваць самастойна, незалежна ад другой: У спрэчку Міця не ўступае: хлопцы ведаюць за яго болей. [26, 23] У трыццаць восьмым годзе Крамера арыштавалі. Прычына была бязглуздая: стоячы ля прылаўка ў леспрамгасаўскай краме, выбіраючы брытву, ён услых пахваліў золінгенаўскія сталі. [26,69]
     Парадак размяшчэння састаўных частак у  структуры бяззлучнікавых сказаў з  прычынна-выніковымі адносінамі аказвае  значны ўплыў на характар інтанацыйнага афармлення гэтых састаўных частак. Асаблівасць інтанацыі ў такіх сказах характарызуецца адносна спакойным тонам у першай частцы, а частка з няўласна-простай мовай мае напружаны тон з заключнай інтанацыяй, робіць як бы падагульненне сказанаму.
     Апрача  парадку размяшчэння састаўных  частак і іх інтанацыйнага афармлення, важная роля ў выражэнні прычынна-выніковых  адносін належыць лексічным значэнням  слоў, якія ўжываюцца ў якасці выказнікаў састаўных частак бяззлучнікавых сказаў з няўласна-простай мовай. Выказнікі ў такіх сказах з'яўляюцца асноўнымі граматычнымі цэнтрамі адлюстравання пэўнай думкі, выражаюцца словамі рознага лексічнага значэння і характарызуюцца разнастайнымі суадносінамі граматычных формаў і значэнняў: На рабоце Крамера паважаюць: ён добры спецыяліст і сваю рэпутацыю шануе. [26, 69] Выгляд у Аўсяніка прыбіты: плечы апусціліся, русявыя валасы з пасмамі сівізны нячэсаныя, ускудлачаныя, сінія вочы - як глыбокія калодзежы. У іх – сум. [26, 317]
     Пры выражэнні адносін спосабу дзеяння паміж першай часткай і няўласна-простай мовай у бяззлучнікавых складаных сказах другая састаўная частка характарызуе сабой спосаб працякання або існавання таго, аб чым паведамляецца ў першай частцы. Няўласна-простая мова абумоўлена не толькі сэнсам, але і структурнай будовай першай часткі, дзе знаходзяцца адпаведныя акалічнасныя словы, якія патрабуюць свайго ўдакладнення і канкрэтызацыі ў няўласна-простай мове: У гэтым жыцці так: ці ты паедзеш на кім-небудзь, ці ён цябе асядлае. [26, 269]
       Параўнальна нешматлікую групу складаюць бяззлучнікавыя складаныя сказы, паміж часткамі якіх выражаюцца адносіны часу, мэты, уступкі. У сказах з часавымі адносінамі дзеянне, пра якое паведамляецца ў няўласна-простай мове, нечакана або раптоўна перапыняе тое, аб якім ідзе гаворка ў першай частцы. Асноўная роля ў выражэнні такіх адносін належыць парадку састаўных частак ў структуры бяззлучнікавага складанага сказа і лексіка-граматычнаму значэнню слоў, якія ўжываюцца ў якасці выказнікаў. Часавыя адносіны маюць дадатковае прычынна-выніковае або ўмоўна-выніковае дзеянне: Немцы могуць проста: цесаком па горле і ў суп. [26, 304]
     Такім чынам, нейкай пэўнай заканамернасці адносна структуры сказаў, іх колькасці ў няўласна-простай мове мы не назіраем. Аднак граматычныя прыметы, па якіх яе можна выдзеліць, ёсць. Як ужо адзначалася, гэта сродкі экспрэсіўнасці – лексічныя, інтанацыйныя асаблівасці чужой мовы (у выглядзе пытальных, клічных, інтанацыйна незавершаных сказаў), граматычныя формы займеннікаў – трэцяя асоба адзіночнага і множнага лікаў, - усё гэта дазваляе сцвярджаць, што гэты спосаб перадачы чужой мовы шырока выкарыстоўваецца ў рамане І. Навуменкі “Сасна пры дарозе” як сродак зліцця мовы аўтара і мовы героя.
     Выкарыстанне  складаных канструкцый з няўласна-простай  мовай дазваляе пісьменніку зрабіць тэкст больш разнастайным у сінтаксічным плане, падаць падзеі з пункту гледжання дзейнай асобы, паказаць псіхалагічны стан душы персанажа падчас падзей, найбольш важных для яго. 
 

    Заключэнне
    На  наш погляд, тэма працы раскрыта, мэта дасягнута. Вызначылі спосабы перадачы чужой мовы як сродку аўтарскай характарыстыкі персанажаў, іх паводзін, побыту, погляду на жыццёвыя з`явы і г. д. У сувязі з гэтым вырашылі наступныя задачы: вывучылі адпаведную лінгвістычную і літаратуразнаўчую літаратуру; далі паняцце няўласна-простай мовы; выявілі спосабы перадачы чужой мовы як кампанента мовы рамана; далі структурна-граматычную характарыстыку канструкцый, якімі перадаецца чужое выказванне; вызначылі сінтаксічныя і семантычныя адносіны паміж састаўнымі часткамі сказаў з чужой мовай, апісалі граматычныя сродкі выражэння гэтых адносін; вызначылі сродкі ўвядзення чужаслоўя ў мову рамана; прааналізавалі асаблівасці функцыянавання чужой мовы ў мастацкім тэксце.
        Народны пісьменнік Рэспублікі Беларусь І. Навуменка ў рамане “Сасна пры дарозе” выкарыстоўвае разнастайныя спосабы перадачы чужаслоўя: простая мова ў трох тыпах (маналог, дыялог і палілог), ускосная мова і няўласна-простая мова. Названыя спосабы перадачы чужой мовы неаднолькава пашыраны ў аналізуемым рамане. Найбольш часта выкарыстоўвае І. Навуменка няўласна-простую мову.
     Няўласна-простая  мова з'яўляецца неад'емным кампанентам  перадачы чужаслоўя празаічных твораў Івана Навуменкі. Выкарыстанне чужой  мовы дапамагае пісьменніку глыбока  пранікнуць у эмацыянальны свет герояў, раскрыць іх характары, псіхалагічны стан і абставіны, пры якіх яны станавіліся непасрэднымі суразмоўцамі чытача, яго апанентамі.
     У творчасці пісьменніка няўласна-простая  мова з граматычнага пункту гледжання  вызначаецца ўжываннем займеннікаў (асабовых) і асабовых дзеясловаў у форме III асобы адзіночнага ліку (ён, яна, яно; гаворыць, думае і г. д.). Так праяўляецца голас аўтара, падзеі падаюцца ад яго імя.
     Са  структурнага пункту гледжання гэты спосаб перадачы чужаслоўя не характарызуецца стабільнасцю структуры (у склад урыўка можа ўваходзіць ад 2 да 10-12 сказаў, простых, складаных). З сінтаксічных структур пераважаюць пытальныя сказы, інтанацыйна-незакончаныя.
      Найбольш  распаўсюджаны сярод складаных  сказаў з няўласна-простай мовай  у рамане I. Навуменкі “Сасна пры дарозе” бяззлучнікавыя складаныя сказы. Паміж часткамі такіх сказаў могуць выражацца суб'ектыўныя, аб'ектыўныя, атрыбутыўныя і акалічнасныя адносіны.
и т.д.................


Перейти к полному тексту работы


Скачать работу с онлайн повышением уникальности до 90% по antiplagiat.ru, etxt.ru или advego.ru


Смотреть полный текст работы бесплатно


Смотреть похожие работы


* Примечание. Уникальность работы указана на дату публикации, текущее значение может отличаться от указанного.