На бирже курсовых и дипломных проектов можно найти образцы готовых работ или получить помощь в написании уникальных курсовых работ, дипломов, лабораторных работ, контрольных работ, диссертаций, рефератов. Так же вы мажете самостоятельно повысить уникальность своей работы для прохождения проверки на плагиат всего за несколько минут.

ЛИЧНЫЙ КАБИНЕТ 

 

Здравствуйте гость!

 

Логин:

Пароль:

 

Запомнить

 

 

Забыли пароль? Регистрация

Повышение уникальности

Предлагаем нашим посетителям воспользоваться бесплатным программным обеспечением «StudentHelp», которое позволит вам всего за несколько минут, выполнить повышение уникальности любого файла в формате MS Word. После такого повышения уникальности, ваша работа легко пройдете проверку в системах антиплагиат вуз, antiplagiat.ru, etxt.ru или advego.ru. Программа «StudentHelp» работает по уникальной технологии и при повышении уникальности не вставляет в текст скрытых символов, и даже если препод скопирует текст в блокнот – не увидит ни каких отличий от текста в Word файле.

Результат поиска


Наименование:


Курсовик Станаленне развццё мытнай справы ВКЛ

Информация:

Тип работы: Курсовик. Добавлен: 20.5.2013. Сдан: 2013. Страниц: 63. Уникальность по antiplagiat.ru: < 30%

Описание (план):


УВОДЗІНЫ…………………………………………………………………… 3-6
I. ГІСТАРЫЯГРАФІЯ І КРЫНІЦЫ………………………………………… 7-10
II. ГАНДАЛЬ І ПЕРАДУМОВЫ УЗНІКНЕННЯ ПОШЛІН У ВКЛ……… 11-32
2. 1. Развіццё гандлю. Транспарт і шляхі зносін………………………. 11-14
2. 1 .1. Знешні гандаль…………………………………………………. 14-15
2. 1 .2. Унутраны гандаль……………………………………………… 15-22
2. 2. Грашовае абарачэнне………………………………………………. 22-27
2. 2. 1. Крэдытныя аперацыі………………………………………….. 27-28
2. 3. Граматы і прывілеі стымулюючыя развіццё гандлю ў ВКЛ…….. 28-30
2. 4. Перадумовы ўзнікнення мытнага абкладання і арганізацыі збору мытных пошлін у ВКЛ. Станаўленне мытнай службы……………………. 30-32
III. МЫТНАЯ СЛУЖБА ВКЛ У СКЛАДЗЕ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ……... 33-36
3. 1. Статут ВКЛ 1588 г. і артыкулы, якія ўстанаўліваюць парадак і правілы збірання пошлін…………………………………………………….. 33-36
IV. ПОШЛІНЫ Ў ВКЛ………………………………………………………. 37-46
4. 1. Мытныя тарыфы ў ВКЛ……………………………………………... 37-39
4. 2. Мытныя пошліны і даходы дзяржавы……………………………… 39-46
ЗАКЛЮЧЭННЕ………………………………………………………………. 47-53
СПІС ВЫКАРЫСТАНЫХ КРІЫНІЦ……….……………………………… 54-59
ДАДАТАК……………………………………………………………………. 60-62


УВОДЗІНЫ

Яшчэ ў VI ст. у старажытных усходніх славян адбываецца зараджэнне прыватнай уласнасці, узнікаюць элементы феадалізму. Дзякуючы гандлёвым сувязям з народамі Прыбалтыкі, Прычарнамор’я, Прыазоўя славяне спазнавалі існуючыя там правілы гандлю і тавараабмену. Хоць асноўнай крыніцай папаўнення княжацкай казны былі падаткі ўласных народаў і збіранне даніны з карэннага насельніцтва, гандлю заўсёды спадарожнічалі пэўныя правілы і парадкі збірання гандлёвых пошлін.
Ёсць некалькі значэнняў тэрміна “мыта”. У энцыклапедычным слоўніку Бракгаўза і Эфрона гаворыцца, што мыта - гэта пошліна ў старажытнай Русі. Спачатку гэта слова азначала месца, дзе спыняліся вазы і лодкі, затым яно стала назвай ўсіх гандлёвых і праязных пошлін. «Энцыклапедыя гiсторыi Беларусi» дае наступнае паняцце: слова «мыта» - грашовы збор, які бралі ў ВКЛ з мясцовых купцоў за ўвоз з-за мяжы тавараў або вываз тавараў за мяжу, а з замежнікаў - за продаж тавараў на мясцовых рынках або за правоз іх па тэрыторыі дзяржавы. Польская энцыклапедыя кажа пра тое, што «мыта» - гэта аплата, якая ў даўнія часы азначала гандлёвую пошліну, а пазней мытам сталі называць разнастайныя аплаты: пры праездзе ў горад падчас кірмашоў, ад калёс, ад жывёлы і г. д.
Вядомы расійскі гісторык XIX ст. К. Ладажынский адзначае, што слова «мыта» ўжываецца ў дагаворы Алега з Візантыяй ўжо ў 911 годзе. Адсюль і захаваліся ў славянскіх мовах словы - «мытнік» або «мытчык» - зборшчык мыта, «мытніца» або «мітніца» - месца збору мыта.
Са старажытных часоў і да пачатку XIX стагоддзя не было дэталёвага адрознення мыта ад пошліны. Адрознівалася мыта сухое - пры правозе тавараў па сушы, і мыта вадзяное - пры правозе па вадзе.
Разам з ростам гандлю рос аўтарытэт купцоў і зборшчыкаў мыта. Пакупнік на таргах мог даказаць добрасумленнасць набыцця рэчы, выставіўшы ў якасці сведак альбо двух свабодных мужоў, альбо аднаго мытніка, якія пад прысягай маглі пацвердзіць факт пакупкі рэчы на торжышчы.
У XI стагоддзі адзінства Кіеўскай Русі пачынае разбурацца, у XII - пачатку XIII стст. дзяржава распадаецца на асобныя землі і княства. Феадалы ў межах сваіх уладанняў стварылі сістэму мытнах пошлін, якая была падпарадкавана інтарэсам іх асабістага ўзбагачэння.
Мытная служба Рэспублікі Беларусь з кожным днём грае ўсё больш значную ролю ў фарміраванні рыначных адносін, абароне эканамічнага суверэнітэту і эканамічнай бяспекі Рэспублікі Беларусь. Мытнай службе адводзіцца асаблівая роля ў сістэме органаў дзяржаўнага кіравання знешнеэканамічнай дзейнасцю Рэспублікі Беларусь якая найбольш дынамічна развіваецца, сучасна і якасна якая абслугоўвае ўдзельнікаў знешнеэканамічнай дзейнасці. Мытная служба Рэспублікі Беларусь стварае спрыяльныя ўмовы ажыццяўлення гандлёва-эканамічных аперацый для ўдзельнікаў знешнеэканамічнай дзейнасці, удасканальвае механізмы і тэхналогіі мытнага афармлення і кантролю, спаганяе ўстаноўленыя плацяжы і пералічвае іх у рэспубліканскі бюджэт, прысякае спробы парушэння мытнага заканадаўства, змагаецца з кантрабандай, абараняе спажывецкі рынак.
Тэма дадзенай працы, застаецца актуальнай, так як мытная служба незалежнай беларускай дзяржавы ўсё яшчэ знаходзіцца ў працэсе станаўлення і ўдасканалення. Вывучэнне гісторыі станаўлення мытнай службы ВКЛ і мытных тарыфаў дазваляе абагульніць важны прафесійны вопыт, атрымаць важныя гістарычныя ўрокі і вызначыць перспектыўныя напрамкі.
Прадметам дадзенага даследавання з’яўляееца мытны тарыф ВКЛ. Аб’ектам курсавой працы - гандаль і эканамічнае развіццё ВКЛ.
Мэтай дадзенай курсавой работы з’яўляецца вывучэнне працэсу мытнай службы Вялікага Княства Літоўскага. З пастаўленай мэты вынікаюць наступныя задачы:
? Прааналізаваць гістарыяграфію вызначанага перыяду;
? Вызнычыць асаблівасці грашовага абарачэння ў ВКЛ;
? Адлюстраваць асаблівасці гандлю і перадумоў узнікнення пошлін у ВКЛ;
? Вызначыць перадумовы і асаблівасці станаўлення і стварэння мытнай службы;
? Даць характарыстыку пошлін ВКЛ.
У дадзенай курсавой працы былі выкарыстаныя храналагічны, праблемны метады, метад параўнальнага аналізу, а таксама метад гістарычных паралеляў.
Гісторыя беларускага народа ў Сярэднявеччы і ў пачатку Новага часу насычана як значнымі дасягненнямі ў розных сферах грамадска-палітычнай, дзяржаватворчай, этнаканфесійнай дзейнасці, стварэнні вялікіх матэрыяльных і духоўных каштоўнасцей, так і разбуральнымі войнамі і іншымі ўскладненнямі. Эканамічнае, палітычнае, культурнае развіццё было вынікам працяглага далёка не простага ўзаемадзеяння розных сацыяльных і палітычных фактараў, міжнародных і ўнутраных дачыненняў.
Працяглым і самабытным гістарычным перыядам у сярэднявечным мінулым беларускага народа з’явіўся той час, калі беларускія землі ўваходзілі ў склад Вялікага Княства Літоўскага, Рускага, Жамойцкага (ВКЛ). Пры гэтым у многіх адносінах яны вызначалі сутнасць, накіраванасць, характар гэтай магутнай еўрапейскай дзяржавы.
Беларусь і ў пэўнай ступені іншыя ўсходнеславянскія землі былі тэрытарыяльнай, дэмаграфічнай, гаспадарчай, ваеннай, фінансавай, духоўнай асновай дзяржавы, вялікакняскага дамена. Тут закладваліся падмуркі самых вялікіх магнацкіх і царкоўных латыфундый, існавалі буйныя гарады, на гэтыя землі прыйшоўся асноўны цяжар доўгай і драматычнай для ўсіх бакоў цяжбы ВКЛ з Вялікім Княствам Маскоўскім у XV-XVI ст. за гегемонію ва Усходняй Еўропе.
У гэты перыяд упершыню продкі сучасных беларусаў пачалі асэнсоўваць сябе цэласным, непарыўным народам са сваёй гістарычнай спадчынай, культурай, светапоглядам, звычаямі, гаспадарскім і жыццёвым побытам. Іх здзяйсненні нямала садзейнічалі стварэнню разам з літоўцамі і некаторымі іншымі народамі новай шматэтнічнай дзяржавы на балта-славянскіх абшарах. Параўнальна высокі ўзровень папярэдняга развіцця беларускіх і шэрага суседніх зямель не толькі паскорыў агульную эвалюцыю Літвы і літоўскага этнасу, але, акрамя таго, спрыяў фарміраванню многіх неабходных перадумоў узнікнення і захавання гэтай дзя-жаўнасці: павелічэнню агульнага тэрытарыяльнага абшару, колькасці насельнідтва, распаўсюджванню “рускай” (старабеларускай) кантактнай мовы для ўсіх народаў і этнічных груп, афіцыйнай пісьменнасці, справаводства. Грэка-візантыйскае хрысціянства, што панавала на землях Русі, значна паўплывала на эвалюцыю літоўскага язычніцтва і хрысціянізацыю Літвы ў канцы XIV - пачатку XV ст.
У XVI ст. вызначаўся лёс і шляхі развіцця Усходняй Еўропы, перад старым еўрапейскім светам паўстала буйная дзяржава, цывілізаваная і самабытная, схільная да экспансіі і здольная адстаяць свае межы перад пагрозай знешніх сапернікаў і ворагаў, з незвычайнай супольнасцю розных этнасаў, разнастайнасцю моў, культурных і бытавых традыцый, перакрыжаваннем канфесій і цывілізацыйных павеваў. Здавалася, што гэтая дзяржава спыніць сваё існаванне адразу пасля ўзнікнення з-за ўнутраных супярэчнасцей і разладаў, этнічных і прасторавых дыспрапорцый, узрастаючага ціску звонку, несумяшчальнасці грамадскага і ваеннага ладу на землях язычніцкай Літвы з грамадскай, хрысціянскай ментальнасцю на беларускіх і іншых славянскіх землях.
Тым не менш гэтага не адбылося. Пры ўсіх сваіх разыходжаннях суб’екты агульнага гістарычнага працэсу, пануючыя палітычныя эліты, іншыя пласты насельніцтва праявілі незвычайную здольнасць да кампрамісаў, палітычнага супрацоўніцтва, агульнага стварэння новага этна-палітычнага і культурна-гістарычнага ландшафту.
Задоўга да таго як маскоўскія Рурыкавічы афіцыйна засведчылі сваё гістарычнае прызначэнне, ВКЛ стала апірышчам ледзь не дзвюх трацей зямель старажытнай Русі, а яго межы дасягнулі на поўначы азёрных і камяністых граніц Лівоніі, балот і лясоў Наўгародскай і Пскоўскай рэ-публік, на ўсходзе - прытокаў Акі і самой Волгі, на поўдні выйшлі на стэпы Прычарнамор’я, на захадзе межавалі з мазавецкімі і некаторымі іншымі землямі Польшчы.
Беларусь і Літва заставаліся асноўным ядром Вялікага Княства Лі-тоўскага і ў наступныя стагоддзі. Далучаныя да яго пазней землі Украіны былі ў значнай ступені абяскроўлены мангола-татарскім нашэсцем, часткова трапілі пад уладу Кароны.
Вялікае Княства Літоўскае адыгрывала адметную ролю ў палітычным і цывілізацыйным развіцці Усходняй Еўропы не толькі сваімі памерамі і грамадска-палітычным ладам. Яно было першым збіральнікам раздробленых зямель Заходняй Русі, паказала рэальную магчымасць такіх шырокіх дзяржаўных і шматэтнічных утварэнняў, моцна стымулявала развіццё цэнтраімклівых працэсаў сярод “буферных” прамежкавых княстваў (Цвярскога, Чарнігаўскага, Смаленскага і інш.), а таксама на землях Паўночна-Усходняй Русі.
Дзякуючы сваім ваенным магчымасцям і зменам у геапалітычным ста-новішчы паўднёвых і ўсходніх рускіх княстваў у XIII ст. ВКЛ пазбегла працяглага і агульнага падначалення ўладзе Залатой Арды, чым забяспечыла ўмовы для далейшага гаспадарчага, палітычнага і духоўнага развіцця Беларусі і болыпасці “мнагалікага” насельніцтва ўсёй дзяржавы.


I. ГІСТАРЫЯГРАФІЯ І КРЫНІЦЫ

Навука функцыянуе ў грамадстве як вельмі складаны і шматгранны сацыяльны феномен. Яна з’яўляецца, па-першае, шматузроўневай сістэмай ведаў, па-другое, формай грамадскай свядомасці, па-трэцяе, спецыфічным выглядам творчай дзейнасці чалавека. Ва ўмовах навукова-тэхнічнага прагрэсу
выяўляецца і сцвярджаецца арганічная сувязь змястоўных аспектаў навукі з дзейнасцю чалавека і сістэматызаванымі ведамі. Сувязь гэта шматгранная, супярэчлівая і далёкая ад эвалюцыйна-лінейнага ўяўлення пра навуковы прагрэс, якое было у мінулы перыяд. Навуковая дзейнасць увесь час уносіць нешта новае ў склаўшуюся сістэму ведаў, тым самым руйнуючы гэту сістэму і ўзнаўляючы яе зноў, зразумела, на больш высокім узроўні.
Навуковыя даследаванні становяцца ўсё больш складанымі, узмацняецца інтэграцыя і дыферэнцыяцыя навуковых накірункаў, іх узаемасувязь і ўзаемазалежнасць. Інтэнсіўна нарастае працэс паглыблення даследаванняў, іх «фундаменталізацыя», а разам з тым распрацоўка актуалій гісторыі нацыянальнай навукі.
Развіццё мытнай сістэмы на землях Вялікага княства Літоўскага варта разглядаць у кантэксце палітычных, эканамічных і сацыяльна-культурных працэсаў, якія адбываліся на тэрыторыі княства. У канцы XV ст. землі ВКЛ, якія знаходзіліся ў яе складзе, адставалі па вытворчаму патэнцыялу ад краін Цэнтральнай Еўропы. Паступова ВКЛ стала асвойваць «упушчаныя» вытворчыя сакрэты і наладжваць гандлёвыя кантакты з Еўропай. Пасля асартымент тавараў, што экспартуюцца (воск, шкуры, прадукты лясной гаспадаркі, попел) змяніўся якасна, і рэзка ўзрос у аб’ёме, правядзенне валочнай памеры 1557 г., развіццё гарадскіх паселішчаў і афармленне гарадскога саслоўя на заходні манер станоўча паўплывалі, на фарміраванне мытнай службы княства [31, c. 577].
Асноўнай крыніцай для правядзення даследавання з’яўляюцца дакументы кніг запісаў, кніг судных спраў, кніг публічных спраў і кніг перапісаў Літоўскай Метрыкі. Класіфікацыя выяўленых дакументаў паказвае, што інфармацыя аб функцыянаванні мытнай сістэмы на землях ВКЛ засяроджаная ў 17 відах запісаў. Найбольш рэпрэзентатыўнымі і шматлікімі сярод іх з’яўляюцца дакументы публічнаправавога характару, прадстаўленыя «лістамі», «прывілеямі», «пацверджаннямі» і «арэндай». Такая разнастайнасць дакументаў сведчыць аб тым, што ў вялікакняскай канцылярыі практычна не існавала спецыяльных дакументаў, якія б рэгулявалі працу мытнай службы. Сярод дакументаў пераважаюць скардчыя граматы (205), якія змяшчаюць дадзеныя аб асобах, якія валодалі правам спаганяць пошліны або вызвалялі ад іх выплаты, гарадах, якія атрымалі мытныя прывілеі. Пры гэтым уласна пошліны рэдка выступалі самастойным аб’ектам юрыдычных адносін, а права іх збірання даравалі ў кантэксце іншых правоў і вольнасцяў (лакацыя гарадоў, арганізацыя кірмашоў і таргоў, арганізацыя корчмаў, камунікацыйных збудаванняў і г. д.). Указная граматы (98), адрасаваныя мытнікам, пісарам на мытнях або прадстаўнікам мясцовай адміністрацыі, прадстаўленыя “лістамі”-распараджэннямі, у некаторай ступені дазваляюць скласці меркаванне аб арганізацыі мытнай службы на землях ВКЛ, канфліктах і спрэчках, якія ўзнікалі з абодвух бакоў падчас збірання пошлін [3].
У якасці крыніц можна назваць публікацыю двух тамоў Метрыкі Вялікага княства Літоўскага: Кнігі запісаў 28 за 1522-1552 гг., падрыхтаванай В. Мянжынскім [56], і Кнігі запісаў 44 за 1559-1566 гг., якую падрыхтаваў А. Груша [57]. Тут утрымліваецца інфармацыя аб фінансава-крэдытных аперацыях, функцыянаванні дзяржаўнага скарбу, арганізацыі вытворчасці прадукцыі ў гаспадарскіх путчах, пра гандаль, збор мыта і да т. п.
Надзвычай цікавыя і зводы законаў ВКЛ: Статуты 1529 [85], 1566 [86] і асабліва 1588 [85] гг. Каштоўнымі гістарычнымі крыніцамі з’яўляюцца нарматыўныя акты, якія рэгламентуюць мытную справу ў ВКЛ і Рэчы Паспалітай у XIV-XVIII стст., апублікаваныя ў зборніках «Volumina Legum» [2].
Каштоўнай крыніцай для вывучэння мытнай гісторыі ВКЛ, у прыватнасці мытных працэдур, з’яўляюцца і «Мытная кнігі», рэестры запісаў збірання мытных пошлін (мыта) [42].
Таксама вялікую цікавасць для вывучэння мытнай службы ВКЛ маюць Акты Віленскай археаграфічнай камісіі. У дазеным шматтомніку можна знайсці рознабаковыя матэрыялы, якія датычуцца гандлю: парадак абладання пошлінамі і іх аплаты, скаргі ваязных, завяшчанні купцоў, права на гандль і інш. [5-13].
Пачатак вывучэнню гісторыі мытнай справы на землях Беларусі ў складзе BKJI паклаў М. В. Доўнар-Запольскі ў сваей працы “Дзяржаўная гаспадарка Вялікага княства Літоўскага пры Ягелонах” [35].
Пра асаблівасці развіцця мытнай справы і права пісалі Грыцкевіч А. П. [27], Жучкевіч В. А. [38], Капыскі З. Ю. [44], Ляўко А. М. [47] , Мялешка У. І. [54, 55], Шпілеўская І. М. [92] і інш.
М. Любаўскі, М. Грушэўскі разглядалі структуру мытнай сістэмы ВКЛ у кантэксце тэрытарыяльна-адміністрацыйнага і эканамічнага ладу княства. Сярод спецыяльных даследаванняў, у якіх разглядаюцца асаблівасці мытнай службы ў цэлым, варта адзначыць працы А. Грушэўскага [28], прысвечаныя арганізацыі мытні, васковых і саляных камораў (мытняў). У савецкай гістарыяграфіі некаторыя аспекты мытнай сістэмы знайшлі ўскоснае адлюстраванне ў працах, прысвечаных развіццю гандлю як унутранаму, так і міжнароднаму на ўкраінскіх землях ВКЛ (О. Сідарэнка [81, 82], М. Катляр [46], П. Сас [77]), соймавай барацьбы шляхты за набыццё мытных пошлін В. Пічэта [69, 70].
Наступны этап у вывучэнні мытнай сістэмы фармальна вылучаецца з пачатку 1990-х гг., аднак, першыя спецыяльныя даследаванні па гісторыі мытнай службы ў выглядзе падручнікаў і абагульняючых прац з’явіліся толькі ў пачатку 2000-х гг. (В. Чорны [91], А. Паўлаў [63]). Гэта было звязана з павышэннем цікавасці да сацыяльна-эканамічнай гісторыі ў цэлым, што ў некаторай ступені спрыяла вылучэнню гісторыі мытнай службы ў асобную праблематыку. Сучасны ўкраінскі даследчык О. Дзячок на аснове дакументаў Літоўскай Метрыкі і Літоўскіх Статутаў разглядае прававыя аспекты развіцця мытнай сістэмы на ўкраінскіх землях ВКЛ [37].
Аднак да сёняшняга дня гэтая праблема не атрымала належнага асвятлення ў айчыннай гістарыяграфіі. Фактычна можна прыгадаць толькі некалькі навукова-панулярных прац гарадзенскага гісторыка-краязнаўцы Віктара Саяпіна [78, 79] і вучэбны дапаможнік Віктара Астрогі [61].
Вельмі важнай для стабільнага функцыянавання эканомікі з’яўляецца ступень развіцця гандлю, сувязяў насельніцтва з рынкам. Сярод тых, хто пісаў пра гандаль у гісторыі Беларусі, - В. Варонін і А. Кандратовіч [40]. В. Варонін у артыкуле «Полацкая зямля ў знешнім і ўнутраным гандлі Вялікага княства Літоўскага першай паловы XVI ст.» [17] разглядзеў асноўныя накірункі знешняга гандлю, экспартных паступленняў, зрабіў аналіз прадукцыі, якая прадавалася на ўнутраным і знешнім рынках.
В. Варонін у артыкуле «Унутраны гандаль у Полацкім ваяводстве першай паловы XVI ст.» прааналізаваў арганізацыю ўнутранага гандлю ў Полацкім ваяводстве, пералічыў прадукцыю, шго выходзіла на рынак. А. Кандратовіч апісаў асноўныя накірункі знешнегандлёвай дзейнасці Верхняга Падняпроўя і тавары. якія вывозіліся і ўвозіліся туды, у артыкуле «Вярхняе Падняпроўе ў сістэме гандлёвых адносін Усходняй Еўропы ў другой палове XVIII ст.» [18].
Сапуноў А. у працы “Река Западаная Двина” дае характрыстыку развіцця гандлю па рацэ Заходняй Дзвіне, разглядаючы гандлевыя дамовы, якія былі заключаны князямі ВКЛ. Не абмінае А. Сапуноў у сваёй працы і прывілеі на ўнутраны і знешні гандаль. Аўтар разглядае і прававыя дакументы, у якіх ідзе размова аб правапарушэннях, штафах, спагнанні штрафаў а таксама парадак афармлення дакументаў купцамі [76].
С. Александровіч у працы “Мястэчкі Беларусі i Літвы як асяродкі гандлю ў XVI - першай палове XVII ст.” вельмі грунтоўна аналізуе гандлёвыя функцыі мястэчак: ix удзел у лакальным, рэгіянальным i замежным гандлі, асартымент тавараў, якія мелі абарачэнне на местачковых таргах i кірмашах, сістэму гандлёвай платы, развіццё сплаву ў мястэчках, уплыў гандлю на прафесійны i маёмасны склад насельніцтва [1].
Вялікае значэнне мае асвятленне сістэмы грашовага абарачэння, правядзення грашова-крэдытных аперацый, вывучэнне функцыянавання дзяржаўных фінансавых структур. Сёння ў беларускай гістарыяграфіі гэтымі праблемамі займаюцца К. Грузіцкі [29], Ш. Бекцінееў [16], В. Галубовіч [20], В. Зайцава [39], I. Сінчук [83], В. Рабцэвіч [71], I. Марзалюк [52], А. Самусік [74, 75]. Так, Ш. Бекцінееў на навуковай канферэнцыі, прысвечанай 70-годдзю Інстытута гісторыі НАН Беларусі, выступіў з дакладам, у якім мрааналізаваў гістарыяграфію абарачэння пражскага гроша ў Вялікім княстве Літоўскім. В. Галубовіч [20] у сваёй публікацыі нрааналізаваў матэрыялы па рэарганізацыі і функцыянаванні скарбу ВКЛ па кнігах запісаў канцылярыі ВКЛ за перыяд праўлення Уладзіслава IV Вазы. У артыкулах К. Грузіцкага «Развитие кредитных отношений в Великом княжестве Литовском в XIII-XVII веках» [29] і «Регламентация кредитных отношений в Статутах Великого княжества Литовского» [30] падрабязна выкладзена гісторыя развіцця крэдытных адносін і разгледжана іх заканадаўчая база ў Вялікім княстве Літоўскім. В. Зайцава і I. Сінчук у працы «Находки монет XVI-XX вв. в Дисне и Друе (к истории товарно-денежных отношений города и округи)» [39] зрабілі рэканструкцыю таварна-грашовых адносін у Дзісне і Друі на на падставе знаходак манет. І. Марзалюк у артыкуле «Прыбытак ці ўратаванне душы? Крэдыт і ліхвярства ў Беларусі XVI-XVII стагоддзяў» [53] разгледзеў прыклады крэдыту і ліхвярства ў жыцці феадальнай Беларусі. В. Рaбцевіч апублікаваў артыкул пра сістэмы падліку грошай у ВКЛ «Денежный счет на рынках Великого княжества Литовского в XVI в.» [71].
А. Самусік у артыкулах «Грашовае абарачэнне ў Вялікім княстве Літоўскім у XIII-XVI стагоддзях» [74] і «Грашовае абарачэнне на Беларусі ў складзе Рэчы Паспалітай у XVII-XVIII стагоддзях» [75] зрабіў аналіз грашовага абарачэння ў Беларусі XIII-XVIII стст. І. Сінчук зрабіў апісанне манетных двароў Вялікага княства Літоўскага.
Сярод абагульняючых прац трэба адзначыць Гісторыю Беларусі у 6 т. Т. 2. [22], Археалогію Беларусі ў 4 т. Т. 3. [15], Энцыклапедыю Вялікага княства Літоўскага 1 т. [19] і інш. У дадзеных працах, на падставе вялікага комплексу крыніц, зроблены абагульняючы аналіз гісторыі развіцця гандлю: паказаны асартымент экспарту і імпарту, раскрыты сакрэты развіцця транспартных шляхоў, паказаны яскрава асартымент грашовага абарачэння, дана характарыстыка крэдытных аперацый, якія мелі месца на тэрыторыі ВКЛ.
Такім чынам, абагульненне накопленых вучонымі даных дазваляе скласці комплексную карціну аб развіцці гандлю ў ВКЛ, грашовым абарачэнні і аб станаўленні і развіцці мытнага тарыфа Вялікага княства Літоўскага.


II. ГАНДАЛЬ І ПЕРАДУМОВЫ УЗНІКНЕННЯ ПОШЛІН У ВКЛ

2. 1. Развіццё гандлю. Транспарт і шляхі зносін

Развіццё рамяства самым непасрэдным чынам было звязана з развіццём гандлю. Павелічэнне рамесніцкай вытворчасці садзейнічала актывізацыі гандлёвай дзейнасці, уцягванню ў яе мяшчан і сялян. XV-XVI стагоддзі ў развідці гандлю сталі пераломнымі у плане як аб’ёмаў гандлёвага абароту, так і мэтаў правядзення гандлёвых аперацый. У XV ст. працягваў дамінаваць прынцып феадальнага грамадства перыяду панавання натуральнай гаспадаркі, які патрабаваў існавання стабільных, так званых “справядлівых” цэн. У сувязі з гэтым прадаваць тавар даражэй, чым ён быў куплены, і атрымліваць такім чынам прыбытак лічылася неэтычным, амаральным. Для завуаліравання атрымання гандлёвага прыбытку існавала сістэма стабілізацыі цэн шляхам змянення (лабільнасці) велічыні адзінак вымярэння тавараў [43, c. 36-37]. Згодпа з такой сістэмай пры адносна аднолькавай цане на тавар адзінка вымярэнпя яго ў месцы закупкі была большай за адзінку вымярэння ў месцы збыту. Розніца ў вазе і складала прыбытак купцоў.
Такая сістэма існавала на традыцыйных гандлёвых кірунках. Так, адным з асноўных пунктаў экспарту Полацка ў Рыгу быў воск, а з Рыгі ў Полацк - срэбра. У сувязі з гэтым гандлёвы дагавор паміж Полацкам і Рыгай 1406 г. (Капыскі дагавор) і яго праекты зафіксавалі правіла “восковый вес держати по старому закону, што же наш берковеск восковый больши вашего берковеска полпудом ризьского весу. А серббреный вес ризьскии держати болыыи полочьких весов серебреных полузолотником” [64, c. 258] .
У XVI жа стагоддзі атрыманне прыбытку ад гандлю і нават ад ліхвярства стала ўспрымацца як звычайная, неабходная з’ява. Прыбытак у дадзеным выпадку расцэньваўся як узнагарода гандлярам за ix працу, рызыку [53, c. 23-24]. Гэтаму садзейнічала павышэнне ролі гандлю ў эканамічным жыцці грамадства, павелічэнне аб’ёмаў гандлю, якія у XVI ст. былі выкліканы “рэвалюцыяй цэн” у Еўропе.
Цэнтрам гандлёвых аперацый у гэты час быў гарадскі рынак. Асноўнымі гандлёвымі агентамі на рынку з’яўляліся: айчынныя і замежныя купцы, якія займаліся продажам мясцовых і імпартных тавараў; рамеснікі, што гандлявалі сваімі вырабамі; “перакупні”, “прасолы”, якія гандлявалі на мясцовым рынку таварам, купленым у купцоў, рамеснікаў, сялян [44, c. 145]. Апошняя катэгорыя гандляроў з’явілася ў канды XV ст.
Актыўную пазіцыю на рынку займалі і сяляне, якія гандлявалі прадуктамі сваёй гаспадаркі. Пры гэтым яны не абмяжоўваліся толькі мясцовым рынкам, а ўдзельнічалі і ў функцыянаванні даволі аддаленых рынкаў. Так, селянін в. Дуброва Галаўчынскай воласці Аршанскага павета ў 1580 г. вазіў воз пянькі ў Вільну. А селянін в. Іскані Магілёўскай воласці таго ж павета Гапон Фёдаравіч нават называў сябе “гандлёвым чалавекам”, гандляваў у Магілёве, выпраўляўся са сваімі таварамі ў Менск (1599 г.) [44, c. 151].
Айчынныя купцы і рамеснікі займаліся гандлем у асноўным асабіста, індывідуалыіа, хоць існавала таксама практыка вядзення гандлю праз сваіх слуг ці давераных асоб. Часта ў замежныя гандлёвыя паездкі купцы адпраўляліся сумесна, аб’ядноўваючыся па некалькі, а то і па дзесяць, дваццаць чалавек. Прасочваецца адносная спецыялізацыя купцоў: адны займаліся транзітам заходнееўрапейскіх, расійскіх тавараў, другія вялі гандаль толькі з украінскімі землямі, трэція гандлявалі толькі на рэгіянальным рынку, чацвёртыя - толькі ў крамах і г.д. Даволі пашыранай з’явай у асяроддзі гандляроў было аб’яднанне сваіх капіталаў і вядзенне сумеснага гандлю. У такіх выпадках гандляры аб’ядноўвалі свае сродкі (грошы, тавары) у роўных долях ці пранарцыянальна сваім магчымасцям і атрыманы прыбытак ад сумеснай дзейнасці дзялілі ў залежнасці ад долі кожнага [54, c. 134-135].
Важнымі транспартнымі шляхамі ў ВКЛ былі рэкі (Нёман, Вілія, Заходні Буг, Заходняя Дзвіна, Дняпро, Прыпяць і іх буйныя прытокі), якія забяспечвалі даволі надзейную і танную дастаўку тавараў. У летні перыяд яны выкарыстоўваліся як водныя шляхі, а зімой - як лядовыя. Для рацыянальнага і бяспечнага выкарыстання рэк як транспартных шляхоў з XVI ст. практыкавалася іх ачыстка, напр., Нёмана і Віліі. 3 2-й пал. XVIII ст. пачалі будавацца Каралеўскі канал і Агінскі канал, якія звязалі рачныя сістэмы Чорнага і Балтыйскага мораў [19, c. 85]. Для руху па рэках выкарыстоўвалі разнастайныя танажы, канструкцыі і прызначэнні рачныя судны: камягі, віціны, разнастайныя лодкі, чаўны і проста плыты. Назіраліся рэгіянальныя асаблівасці ўжывання розных відаў суднаў: у басейне Нёмана пераважалі віціны і боты; Дзвіны - стругі, шкуты і якіманкі; Дняпра - баркі і байдакі; па каналах і невялікіх рэках плавалі баркі і паўбаркі. Для руху выкарыстоўваліся шасты, вёслы, ветразі. Сярэдняя хугкасць руху суднаў па цячэнні была 4-6 км/гадз, а супраць цячэння -1,5-2 км/гадз. Найбольш значныя прыстані знаходзіліся ў Вільні, Берасці, Пінску, Віцебску, Полацку, Усцілугу, з XVII ст. - у Стаўбцах, Свержані, Бешанковічах і інш. [76, c. 134].
Сухапутныя дарогі былі грунтавыя і адлюстроўвалі асаблівасці рэльефу. Яны імкнуліся не перасякаць значных перашкод, рабілі рэзкія павароты, часта змянялі свой напрамак, на забалочаных месцах рабіліся насыпы і гаці. Бум будаўніцтва дарожна- транспартных камунікацый на тэрыторыі ВКЛ прыпаў на пач. XV ст., калі былі пракладзены дарогі, якія звязвалі ўсе вобласці дзяржавы з яго цэнтрам. Пры будаўніцтве дарог таго часу ўмела выкарыстоўваўся рэльеф мясцовасці. У сярэдзіне XVI - 1-й пал. XVII ст. і з сярэдзіны XVIII ст. ажыццяўлялася пашырэнне існуючай сеткі дарог, яе добраўпарадкаванне. Дарогі падзяляліся па сваёй значнасці. Найбольш важныя ў дзяржаўным, гандлёвым плане дарогі называліся гасцінцамі і былі шырокія абгаляваныя. Статут ВКЛ 1588 года агаворвае (раздзел 9, арт. 32), што гасцінцы "мають быци водле стародавного обычаю так широкие, абы на полтора прута (7,3 м) быти могли", тут жа выкладзены правилы праезду па дарогах: "воз порожний маеть уступовати возу наложоному, пеший - езному, езный - возу" [19, c. 85].
Дарогі мелі сістэму дрэнажу, іх акопвалі з абодвух бакоў равамі, абапал высаджвалі дрэвы. У гарадах практыкавалася пабудова дарог з цвёрдым пакрыццём (спачатку дашчаным, потым брукаваным). Дарогі часта абносіліся агароджай. У XIII-XVII ст. дарогі не мелі паказальнікаў напрамкаў руху, таму вялікае значзнне мелі асабістае веданне шляху і роля праваднікоў. У XVIII ст. на перакрыжаваннях сталі ставіць паказальнікі напрамкаў з назвай важнейшага населенага пункта па напрамку руху. Важнейшымі сухапутнымі дарогамі былі: «вял. Дарога» Смаленск-Орша-Талачын-Бобр-Барысаў-Менск-Койданава-Мір-Слонім-Ваўкавыск-Берасце; «гасцінец вялікі» Полацк-Віцебск-Орша-Копысь-Шклоў-Магілёў; Луцк-Пінск-Новагародак-Вільня; Вільня-Трокі-Коўна-Юрбарк; Вільня- Гародня-Ломжа; Вільня-Глыбокае-Полацк-Невель-Масква; Менск-Маладзечна- Вільня, Новагародак-Шчучын-Гародня-Аўгустаў; Кіеў-Гомель-Рэчыца-Бабруйск- Менск; Кіеў-Мазыр-Пінск-Кобрын-Берасце; Слуцк-Глуск-Гомель; Брацлаў-Вінніца-Корац-Дубровіца-Пінск; Берасце-Ратна-Уладзімір-Луцк і інш. [38, c. 54].
Асноўная цяжкасць пры будаўніцтве дарожна-транспартных камунікацый складала абсталяванне рачных перапраў. Для пераадолення рэк выкарыстоўваліся броды, маеты, а на вялікіх рэках - паромныя пераправы (перавозы). Некаторыя масты былі даволі вялікіх памераў (цераз Друць каля Бялыніч, XVI ст., цераз Бярэзіну і Гайну, XVIII ст. і інш.) [38, c. 76]. Акрамя пастаянных усталёўваліся часовыя пераправы пантоннага тыпу (пантонны мост быў узведзены ў час бітвы пад Оршай у 1514 цераз р. Крапіўну). Асноўным матэрыялам для пабудовы мастоў было дрэва з-за даступнасці і адноснай таннасці матэрыялу. Будавалі масты і з каменнымі апорамі (напр., у Маркаўскай воласці ў XV ст., у Гародні і Вільні ў XVI-XVIII ст.). Масты мелі як апорную, так і арачную канструкцыю [19, c. 85].
Для ўтрымання ў належным стане дарожна-інжынерных камунікацый у межах дзяржавы існавала спецыяльнае кола людзей (мастаўнічыя), што назіралі за станам дарог і мастоў. Непасрэдна за стан дарожных камунікацый адказваў уласнік ці трымальнік уладання і яго адміністрацыя, на землях якога знаходзіліся дарогі. Самі работы па ўпарадкаванні дарог (будоўля і рамонт мастоў, насыпанне грэбляў і г. д.) клаліся на падданых уладання. У дзяржаўных уладаннях існавала асобая катэгорыя насельніцтва, якая спецыялізавалася на будоўлі і рамонце мастоў - борці. Для забеспячэння добрага тэхнічнага стану і абслугоўвання мастоў і дарог шырока практыкаваўся збор маставога мыта. Гэта сістэма дазваляла атрымліваць грашовыя сродкі на ўтрыманне дарог і мастоў у залежнасці ад інтэнсіўнасці іх выкарыстання [19, c. 86].
Звычайным відам транспарту быў конны. Гужавы транспарт існаваў 2 відаў: калёсны (летні) і палазны (зімовы). Выкарыстоўваліся павозкі, падводы, фуры, карэты, у зімовы перыяд - сані. Хуткасць руху залежала ад якасці дарогі: у XVIII ст. для абозаў яна была 20-30 км за суткі, для асобных экіпажаў - 40-50 км, для верхавых - да 70-80 км за суткі. Напр., па даных 1668, дарога з Варшавы да Магілёва займала каля 13 дзён [38, c. 121].
У цэлым дзяржаўная сістэма ВКЛ па стварэнні і захаванні інжынерна-дарожных камунікацый у належным стане выконвала сваю функцыю і забяспечвала добры стан транспартных шляхоў.

2. 1 .1. Знешні гандаль

Беларусь знаходзілася на перакрыжаванні важных гандлёвых шляхоў у кірунках усход-захад, поўдзень-поўнач. У сувязі з гэтым купцы займаліся транзітным гандлем замежных тавараў. Так, у Заходнюю Еўропу праз Беларусь з Расіі вывозілася футра, скуры, воск, асобныя віды тканіны і інш. [54, c. 107].
Гэтыя тавары скупляліся на рынках Усходняй Беларусі, непасрэдна ў Расіі і праз Гародню, і Берасце вывозіліся ў Кракаў, Познань, Гданьск, Люблін, Каралявец. Частку тавараў правозілі непасрэдна расійскія купцы. З канца XV ст. дамінуючым у знешнім гандлі стаў заходні кірунак - гандаль з Заходняй Еўропай праз Кралявец, Рыгу, а таксама польскія гарады Гданьск, Познань, Люблін і інш. [54, c. 112].
Асноўнымі предметамі экспарту ВКЛ з’яўлялася сыравіна. У XV ст. галоўнымі кампанентамі вывазу былі воск і футра, а пачынаючы з другой паловы стагоддзя сталі інтэнсіўна вывозіцца таксама лён, пянька і лясныя тавары: попел, дзёгаць, драўніна для караблебудавання і г. д. 3 канца XV ст. у Заходнюю Еўрону праз Рыгу і Каралявец стала экспартавацца збожжа. У структуры экспарту адлюстроўвалася рэагаванне гандляроў на кан’юнктуру знешняга рынку, згодна з як........


СПІС ВЫКАРЫСТАНЫХ КРІЫНІЦ:

1. ALEXANDROWICZ, STANISLAW. Studia z dziejow miasteczek Wielkiego Ksiestwa Litewskiego. Torun: Wydawnictwo naukowe Uniwersytetu Mikolaja Kopernika, 2011. - 442 s.
2. «Volumina Legum» [Эл. рэсурс], - Рэжым доступу: . - Дата доступу: 05. 03. 2013.
3. Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 4 (1499-1514) / Parenge L. Anuzyte. - Vilnius. 2004. - P. 40.
4. Адерейко, А. Таможенная служба Республики Беларусь: вопросы международного сотрудничества / А. Адерейко // Таможня и ВЭД. - 2008. - № 1.
5. Акты Виленской археографической комиссии / Пад рэд. А. К. Киркора. - Вильна: Губернское Правление, 1865.- Том I. Акты Гродненского земского суда. - 401 с.
6. Акты Виленской археографической комиссии / Пад рэд. А. К. Киркора. - Вильна: Губернское Правление, 1867. - Том II. Акты Брестского земского суда XVI-XVIII вв. - 366 с.
7. Акты Виленской археографической комиссии / Пад рэд. А. К. Киркора. - Вильна: Губернское Правление, 1870. - Том III. Акты Брестского городского суда XVI-XVIII вв. - 435 с.
8. Акты Виленской археографической комиссии / Пад рэд. А. К. Киркора. - Вильна: Губернское Правление, 1870. - Том IV. Акты Брестского городского суда XVI-XVIII вв. - 683 с.
9. Акты Виленской археографической комиссии / Пад рэд. А. К. Киркора. - Вильна: Губернское Правление, 1871. - Том V. Акты Брестского и Городнянского городских судов. - 489 с.
10. Акты Виленской археографической комиссии / Пад рэд. А. К. Киркора. - Вильна: Губернское Правление, 1872. - Том VI. Акты Брестского городского суда, акты Брестского Подкоморского суда, акты Брестской Магдербургии, акты Кобринской Магдербурги, акты Каменецкой Магдербурги. - 742 с.
11. Акты Виленской археографической комиссии / Пад рэд. А. К. Киркора. - Вильна: Тип. А.Г. Сыркина, 1874. - Том VII. Акты Гродненского городского суда. - 704 с.
12. Акты Виленской археографической комиссии / Пад рэд. А.К. Киркора. - Вильна: Тип. А.Г. Сыркина, 1875. - Том VIII. Акты Виленского городского суда. - 761 с.
13. Акты Виленской археографической комиссии / Пад рэд. А.К. Киркора. - Вильна: Русский Почин, 1912. - Том XXXVI. Акты Минского гродского суда. - 501 с.
14. Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею, СПб., 1863 -Т.1: 1361-1598. - 1863. - 301 с.
15. Археалогія Беларусі у 4 т. Т. 3. Сярэдневяковы перыяд (IX-XIII стст.)/ Я. Г. Звяруга., Т. М. Каробушкіна, П. Ф. Лысенка, Г. В. Штыхаў; Навук. рэд. П. Ф. Лысенка. - Мінск: Беларуская навука, 2000. - 554 с.: іл.
16. Бектинеев, Ш. И. Историография обращения пражского гроша в ВКЛ (по белорусским материалам) // Гістрарыяграфія гісторыі Беларусі: стан і перспектывы развіцця: Матэрыялы навук. канф., прысвечанай 70-г. Ін-та гісторыі НАН Беларусі (Мінск, 6-7 кастрычніка 1999 г.). Мінск, 2000. С. 74-77.
17. Варонін, В. А. Полацкая зямля ў знешнім і ўнутраным гандлі ВКЛ першай паловы XVI ст. // Гістрарычная навука і гістарычная адукацыя ў РБ. Мінск, 1999. С. 52-54.
18. Варонін, В. А. Унутраны гандаль у Полацкім ваяводстве першай паловы XVI ст.// Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3. 1999. N. 1. C. 15-17.
19. Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 2 т. / пад рэд.: Пашкоў Г.П. - Мінск: БелЭн, 2005. - Т. 1: Абаленскі-Кандэнцыя. - 688 с:. іл.
20. Галубовіч В. Матэрыялы па гісторыі скарбу ВКЛ у кнігах запісаў за перыяд праўлення Уладзіслава IV Вазы // Biaioruskie Zeszyty Historyczne. Biaiystok, 2002. N. 17. - S. 73-87.
21. Гарантыя комтура Мітавы на бяспечны праезд літоўскіх купцоў (1385) [Эл. рэсурс], - Рэжым доступу: . - Дата доступу: 05. 03. 2013.
22. Гісторыя Беларусі: У 6 т. / Бохан Ю. [ і інш.]; рэд. кал.: Касцюк М. (гал. рэд.) [ і інш.] - Мінск: Экзоперспектива, 2008. - Т.2: Беларусь у перыяд Вялікага княства Літоўскага. - 688 с.; іл.
23. Гiсторыя Беларусi ў дакументах i матэрыялах (IX-XVIII ст.) /Склад.: В.К. Шчарбакоў, K.I. Кернажыцкi, Д.I. Даўгяла. Т.1. Менск: Выдавецтва АН БССР, 1936. - С.220-225.
24. Города, местечки и замки Великого княжества Литовского: энциклопедия/ ред. совет: Т. В. Белова (пред.) [и др.]. - Минск: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2009. - 312 с.: ил.
25. Государственная таможенная служба Республики Беларусь. История и современность / Под общ. ред. А.Ф. Шпилевского. - Минск: Белтаможсервис, 2006. - 248 с.
26. Грамоты Великихъ князей Литовських с 1390 по 1569 годы / под ред. В. Антоновича и К. Козловского. - К., 1868. - № 48.
27. Грицкевич, А. П. Частновладельческие города Белоруссии в XVI- XVIII вв. (социально-экономическое исследование истории городов) / А. П. Грицкевич. - Минск: Наука и техника, 1975. - 248 c.
28. Грушевсъкий, М. Історія України-Руси: В 11 т., 12 кн. - К., 1995. - Т. 6: Життє економічне, культурне, національне XIV-XVII віків. - 1995. - 680 с.
29. Грузицкий, Ю. Л. Развитие кредитных отношений в ВКЛ в XIII-XVII вв. // Банкаўскі веснік. 2000. N 28. C. 38-40.
30. Грузицкий, Ю. Л. Регламнтация кредитных отношений в Статутах ВКЛ // Банкаўскі веснік. 2001. N 4. C. 46-48.
31. Гудавичюс, Э. История Литвы с древнейших времён до 1569 г. / Э.Гудавичус. - Москва, 2005, - Т. 1. - C. 383-577.
32. Дзмітрачкоў, П.Ф. Беларусь у складзе Вялікага княства Літоўскага (другая палова ХІІІ - першая палова XVІІ стст.). - Магілёў: МДУ імя А.А. Куляшова , 2003. - 312 с.: іл.
33. Довнар-Запольский, М.В. (1867-1934) Заметка о крымских делах в Метрике Литовской / М. Довнар-Запольский. - Симферополь, 1897. - 13 с.
34. Доўнар-Запольскі, М. В. Гісторыя Беларусі [Эл. рэсурс], - Рэжым доступу: . - Дата доступу: 05. 03. 2013.
35. Доўнар-Запольскі, М. В. (1867-1934) Дзяржаўная гаспадарка Вялікага княства Літоўскага пры Ягелонах/ М.В. Доўнар-Запольскі. - Мінск: Беларуская навука, 2009. - 758 с.
36. Дук, Д. У. Полацк і палачане (IX - XVIII стст.) / Д. У. Дук. - Наваполацк: ПДУ, 2010. - 180 с.
37. Дячок, О. А. Вопросы торговли ВКЛ с русскими княжествами и замлями в дипломатический документах середины XV -начала XVI в. // Торговля, купечество и таможенное дело в России в XVI - XIX вв./ Сборник материалов Второй международной научной конференции, Курск, 2009.- С. 21 - 25.
38. Жучкевич, В. А. Дороги и водные пути Белоруссии/ В. А. Жучкевич. - Минск: Изд-во БГУ, 1977. - 143 с.
39. Зайцева, О. Е., Синчук И. И. Находки манет 16-20 вв. в Дисне и Друе (к истории товарно-денежных отношений города и округи). Мн., 2001.
40. Кандратовіч, А. А. Верхняе Падняпроўе ў сістэме гандлёвых адносін Усходняй Еўропы ў другой палове XVIII ст. // Проблемы истории и культуры Верхнего Поднепровья. Междунар. науч.-практ. конф. (25-26 октября 2001 г.): Тезисы докладов. Могилёв, 2001. - С. 39-40.
41. Кардашина, Т. Создать условия для субъектов ВЭД / Т Кардашина // Таможня и ВЭД. - 2008.- №4.
42. Кітурка, І.Ф. Мытпыя дакументы другой паловы XVIII ст. якунікальныя крыніцы па гісторыі мытні і гістарычнай тапаграфіі Беларусі /І.Ф. Кітурка // Актуалыіыя праблемы крыніцазнаўстеа айчыннай гісторыі: матэрыялы міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі, прысвечанай 450-годдзю віцебскага гарадскога права і 100-годдзю выдання першай кнігі зборніка “Полоцко-Витебская старина”, Віцебск, 6-7 кастрычніка 2011 г. / Віц. дзярж. ун-т; рэдкал.: А М. Дулаў (адк. рэд.) [і інш.]. - Віцебск : УА “ВДУ імя П.М. Машэрава ”, 2011. - С. 49-52.
43. Клейненберг, И. Э Цены, вес и прибыль в посреднической торговле товарами русского экспорта в XIV-начале XV в. // Экономические связи Прибалтики с Россиией. Сб. статей. Рига, 1968. С. 36-37.
44. Копысский, З. Ю. Экономическое развитие городов Беларуси в XVI-первой половине XVII в. / З. Ю. Копысский. - Минск: Наука и техника, 1966. - 227 с.
45. Копысский, З. Ю. Рыночные связи крестьянского хозяйства Беларуси в XVI - первой половине XVII в.// Взаимосвязи города и деревни в их историческом развитии: Тез. докл. и сообщ./ XXII сесю Всесоюз. симп. по изуч проблем агр. истории, Минск, 11-14 окт. 1989 г. - Москва, 1989. - С. 200-223.
46. Котляр, М. Ф. Торгівля на Україні в XIV-XVcт. // Укр. істор. журн. -975. - № 1. - С. 38-47.
47. Левко, О. Н. Торговые связи Витебска в X-XVIII вв. [Текст] / О.Н.Левко; Под ред. Г.В. Штыхова; АН БССР. Ин-т истории. - Минск : Наука и техника, 1989. 85 с.
48. Ліст Кейстута і Любарта жыхарам Таруня (пасля 1341) [Эл. рэсурс], - Рэжым доступу: .- Дата доступу: 05. 03. 2013.
49. Любавский, М. К. Очерк истории Литовско-Русского государства до Люблинской унии влючительно / М. К. Любавский. - Москва, 1915.
50. Любавский, М.К. Литовско-Русский Сейм / М. К. Любавский. - Москва, 1901. - 1082 с.
51. Любавский, М. К. Областное деление и местное управление Литовско- русского государства ко времени издания первого Литовского Статута. Исторические очерки. - М., 1892. - С. 502-518.
52. Марзалюк, І. Магілёў у ХІІ - ХVІІІ стст. / Раер Я.Р. - Магілёў: Веды, 1998. - 260 с.: іл.
53. Марзалюк, І. Прыбытак ці ўратаванне душы? Крэдыт і ліхвярства ў Беларусі XVI-XVII стст. // Спадчына. 2002. N 4. C. 22-27.
54. Мелешко, В. И. Могилёв в XVI-середине XVII в. / В. И. Мелешко. - Минск, 1988. - 262 с.
55. Мелешко В. И. Торговые связи Могилёва с городами Польши и Прибалтики во второй половине XVI - первой половине XVII в. // Acto-Baltic-Slavico. Bialystok, 1965. 1965, Т. 2. С. 60-101.
56. Метрыка Вялікага княства Літоўскага. Кніга запісаў 28 (1522 - 1552)/ Падрыхт. тэксту нав. апарат: В. Мяжынски, У. Свяржынкі. - Мінск: ATHENAEUM, 2000. - 321 c. : іл.
57. Метрыка Вялікага княства Літоўскага. Кніга запісаў 44 (1559-1566) / Падрыхт. А. І. Груша. - Мінск: Арты-Фэкс, 2001. - 229 с.: іл.
58. Таможенный кодекс Республики Беларусь. - Минск: Белтаможсервис, 2007. - 344 с.
59. На страже культурного наследия: Таможенная служба Беларуси в борьбе с контрабандой культурных ценностей / В.П.Шостак [и др.]; под общ. ред. А.Ф.Шпилевского. - Минск: Белтаможсервис, 2007. - 256 с.: ил.
60. Основы таможенного дела/ В.А. Гошин, А.Н. Сиротский, Н.А. Дубинский и др.; Под ред. А.Н. Сиротского, В.А. Гошина. - Минск.: БГУ, 2003. - 475 с.
61. Острога, В. А. История таможенного дела и таможенного права Беларуси / В. А. Острога. - Мн.: ООО БИП - С Плюс, 2005. - 193 с.
62. Острога, В. А. «Зеленая» граница. Контрабанда в БССР. 1920-е гг. / В. Острога // Таможня и ВЭД. - 2006. - №8.
63. Павлов, А. Українська митниця на шляху відродження та розвитку. Правові та історичні аспекти / А. Павлов. - Kиев, 2002. - 408 с.
64. Полоцкие грамоты XIII - начала XVI вв. Вып. I / Сост. А.Л. Хорошкевич. - М.: Институт истории СССР, 1977. - 228 с.
65. Прывілей вялікага князя літоўскага Ягайлы і яго брата Скіргайлы для купцоў Любліна (1383) [Эл. рэсурс], - Рэжым доступу: . - Дата доступу: 05. 03. 2013.
66. Прывілей месцічам Вільні аб вызваленні ад мыта (1432) - Рэжым доступу: . - Дата доступу: 05. 03. 2013.
67. Прывілей падольскага князя Аляксандра Карыятавіча для кракаўскіх купцоў (1375) [Эл. рэсурс], - Рэжым доступу: . - Дата доступу: 05. 03. 2013.
68. Прывілей падольскага князя Канстанціна Карыятавіча для кракаўскіх купцоў (1385) [Эл. рэсурс],- Рэжым доступу: . - Дата доступу: 05. 03. 2013.
69. Пичета, В. И. Аграрная реформа времен Сигизмунда Августа в Литовско-русском государстве. - Москва, 1958. - 545 с.
70. Пичета, В. И. Белоруссия и Литва 15-16 вв./ И. В. Пичета, Под ред З. Ю. Копысского, В. Д. Королюка, Н. Н. Улащика - Москва, 1961. - 808 с.
71. Рябцевич, В. Н. Денежный счёт на рынках ВКЛ в XVI в. // Всероссийская нумизмат. конф. (6-8 апреля 1994 г.). Тезисы докладов. СПб., 1994. С. 32-34.
72. Рисіча, И. Л. Митні відносини на українських землях в документах Литовської метрики // Історіографічні та джерелознавчі проблеми історії України. - Дніпропетровськ, 2004. - С. 154-171;
73. Рисіча, И. Л. Регулювання митних відносин у Першому Литовському Статуті та боротьба шляхти за митні пільги // Pirmasis Lietuvos Statutas: straipsnii} rinkinys / sudare Irena Valikonyte ir Lirija Steponaviciene. - Vilnius, 2005. - P. 208-225.
74. Самусік, А. Ф. Грашовае абарачэнне на Беларусі ў складзе РП у XVII-XVIII стст. // Банкаўскі веснік. 2000. N 6. C. 44-48.
75. Самусік, А. Ф. Грашовае абарачэнне ў ВКЛ ў XIII-XVI стст. // Банкаўскі веснік. 2000. N 2. C. 42-45.
76. Сапунов, А. Река Западная Двина / А. Сапунов, - Витебск: Типо-Литография Г. Л. Малкина, 1893. - 640 с.
77. Сас, П. М. Феодальные города Украины в конце XV - 60-х годах XVI вв. // П. М. Сас. - Kиев, 1989. - 281 с.
78. Саяпин, В. Ю. Таможенная служба. В двух томах. / В. Ю. Саяпин. - Гродно: Гродн. тип., 2005. - Кн. 1. Мытно и мытники - 400 с.
79. Саяпин, В. Ю. Таможенная служба. В 2 кн. / В. Ю. Саяпин. - Гродно: Гродн. тип., 2005. - Кн. 2. Борьба с контрабандой - 616 с.: ил.
80. Соловьев, А. К. Из истории таможенного дела: материалы и документы/ Составитель Соловьев А. К. - Мн.: ФРИП, 1998. - 157 с.
81. Сидоренко, О. Ф. До питання про участь України у європейській торгівлі Речі Посполитої ІІ Україна і Польща в період феодалізму / О. Ф. Сидоренко. - Kиев, 1991. - С. 47- 59;
82. Сидоренко, О. Ф. Гостинні двори за джерелами XVI-XVIII ст (Волинь, Наддніпрянщина): матеріали VIII Всеукраїнської наук. конф. «Історичне краєзнавство і культура» - Kиев; Харків, 1997. - Ч. 1. - С. 209-213;
83. Сінчук, І. Манетныя двары ВКЛ // Банкаўскі веснік. 1994. N 12. C. 123-128.
84. Скарга Рыгі на віцебскага князя Міхаіла Канстанцінавіча (канец XIV - пачатак XV стст.) [Эл. рэсурс],- Рэжым доступу: . - Дата доступу: 05. 03. 2013.
85. Статут Вялікага княства Літоўскага 1529 г./ Пад рэд. К. І. Яблонскага. - Мінск: Выд-ва Акадэміі навук БССР, 1960. - 254 с.
86. Статут Вялікага княства Літоўскага 1566 г./ Пад рэд. Т. І. Доўнара, У. М. Сатоліна, Г.А. Шумака, Я.А. Юхо. - Мінск, 2003. - 352 с.: іл.,
87. Статут Вялікага княства Літоўскага 1588 г. / А. С. Шагун. - Мінск: Беларусь, 2010. - 207 с.: іл.
88. Таможенная служба. В 2 кн / В. Ю. Саяпин. - Гродно: Гродн. тип., 2005. - Кн 2. Борьба с контрабандой - С. 136-151.
89. Таможенное право Республики Беларусь. Общая часть. Таможенные органы Республики Беларусь / В.А. Острога, А. А. Чепик. - Минск: БИП - С Плюс, 2007. - 75 с.
90. Устава аб зборы дзесяціны ў Тураве і Пінску на карысць Тураўскай епархіі (сярэдзіна XIV ст.) [Эл. рэсурс],- Рэжым доступу: . - Дата доступу: 05. 03. 2013.
91. Чорний В. Україна і митна справа / В. Чорний. - K., 2000. - 349 с.
92. Шпилевская, И.Н. Из истории таможенной службы Минска / И.Н. Шпилевская // Беларус. археагр. штогоднік. - 2001.
93. Халикова Е. В сфере борьбы с таможенными правонарушениями / Е. Халикова // Таможня и ВЭД. - 2008. - №7.
94. Халикова Е. По стандартам ВТО / Е. Халикова // Таможня и ВЭД. - 2008. - №7.




Перейти к полному тексту работы


Скачать работу с онлайн повышением уникальности до 90% по antiplagiat.ru, etxt.ru или advego.ru


Смотреть похожие работы


* Примечание. Уникальность работы указана на дату публикации, текущее значение может отличаться от указанного.